ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមអត្ថបទវិគីភីឌា បារាំងថ្មី គឺជាទឹកដីដែលបារាំងបានដាក់អាណានិគមនៅដីគោកអាមេរិកខាងជើង ដោយចាប់ផ្ដើមពីការរុករកឈូងសមុទ្រសាំង-ឡូរ៉ង់ដោយលោក ចាក់ ការត្យេ (Jacques Cartier) ក្នុងឆ្នាំ ១៥៣៤ និងបញ្ចប់ដោយការប្រគល់ទឹកដីនេះទៅឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស និងអេស្ប៉ាញ តាមរយៈសន្ធិសញ្ញាប៉ារីសឆ្នាំ ១៧៦៣។ នៅពេលរុងរឿងបំផុត បារាំងថ្មីបានគ្របដណ្ដប់តំបន់ដ៏ធំល្វឹងល្វើយ ចាប់ពីឈូងសមុទ្រហឹដសុន (Hudson Bay) នៅខាងជើង រហូតដល់ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកនៅខាងត្បូង និងពីជួរភ្នំអាឡាប៉ាឡាឈាន (Appalachian Mountains) ទៅដល់ជួរភ្នំរ៉ក់គី (Rocky Mountains)។ អាណាចក្រនេះបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការពង្រីកឥទ្ធិពលអឺរ៉ុបនៅអាមេរិកខាងជើង និងបានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ដំណែលវប្បធម៌ និងភាសាបារាំងដែលនៅតែបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ តំបន់ស្នូលនៃបារាំងថ្មីស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយដងទន្លេសាំង-ឡូរ៉ង់ និងតំបន់ទន្លេធំៗទាំងប្រាំ (Great Lakes)។ ទឹកដីនេះមានព្រៃឈើក្រាស់ បឹងជាច្រើន និងអាកាសធាតុត្រជាក់នៅភាគខាងជើង រីឯនៅភាគខាងត្បូងតាមដងទន្លេមីស៊ីស៊ីពីមានអាកាសធាតុត្រូពិកសើម។ រាជធានីរបស់អាណាចក្រគឺក្រុងកេបិច (Quebec City) ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៨ ហើយក្រោយមកមានទីក្រុងសំខាន់ផ្សេងទៀតដូចជា ម៉ុងរ៉េអាល់ (Montréal) និង ញូអរលីន (New Orleans)។

ចំណែកខាងប្រជាជន បារាំងថ្មីមានអ្នកតាំងលំនៅជាជនជាតិបារាំងប្រហែល ៧០០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅពេលដែលអង់គ្លេសកាន់កាប់ — ជាចំនួនតិចតួចបើធៀបនឹងអាណានិគមអង់គ្លេសនៅឆ្នេរខាងកើតដែលមានជាងមួយលាននាក់។ ប្រជាជនដើមដែលរស់នៅទីនោះមានច្រើនកុលសម្ពន្ធ ដូចជា Huron, Algonquin, Iroquois និង Illinois ជាដើម។ វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា ទំនាក់ទំនងរវាងអាណានិគមបារាំងនិងជនជាតិដើមភាគច្រើនមានលក្ខណៈជាសម្ព័ន្ធមិត្ត ពីព្រោះបារាំងពឹងផ្អែកលើពួកគេសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វ និងសម្រាប់ជាកម្លាំងយោធា ហើយមានករណីអាពាហ៍ពិពាហ៍ចម្រុះជាច្រើន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃបារាំងថ្មីចាប់ផ្ដើមជាមួយការធ្វើដំណើររបស់ ចាក់ ការត្យេ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៣៤ ដែលបានទាមទារទឹកដីនេះឱ្យមកុដបារាំង។ ប៉ុន្តែការប៉ុនប៉ងតាំងទីលំនៅដំបូងបានបរាជ័យ។ របត់សំខាន់មួយបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៨ នៅពេលដែលលោក សាំយូអែល ដឺ ឆាំប្លាំង (Samuel de Champlain) បានស្ថាបនាទីក្រុងកេបិចជាបន្ទាយជួញដូរ។ លោកបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពជាមួយកុលសម្ពន្ធ Huron និង Algonquin ប្រឆាំងនឹងសហពន្ធ Iroquois ដែលនាំឱ្យមានសង្គ្រាមដ៏យូរអង្វែងហៅថា «សង្គ្រាមប៊ីវើរ» (Beaver Wars) ក្នុងគោលបំណងគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វ។

នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី ១៧ ព្រះបាទ Louis XIV បានបញ្ជូនកងវរសេនាធំ Carignan-Salières មកឱ្យបង្ក្រាបការគំរាមកំហែងពី Iroquois ហើយបានជំរុញឱ្យមានការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ រួមទាំងការបញ្ជូន «កូនក្រមុំរបស់ស្ដេច» (filles du roi) មករៀបការបង្កើនចំនួនប្រជាជន។ រយៈពេលនេះក៏បានឃើញការរុករកនិងពង្រីកទឹកដីយ៉ាងខ្លាំង។ អ្នករុករកដូចជា ចូល្យេ (Jolliet) និងម៉ាកេត (Marquette) បានធ្វើដំណើរតាមទន្លេមីស៊ីស៊ីពី ហើយនៅឆ្នាំ ១៦៨២ លោក រេនេ-រ៉ូប៊ែរ កាវីល្យេ ដឺ ឡា សាល (René-Robert Cavelier de La Salle) បានទាមទារអាងទន្លេមីស៊ីស៊ីពីទាំងមូលឱ្យបារាំង ហើយដាក់ឈ្មោះថា ល្វីស្យាណា (Louisiana) ដើម្បីគោរពព្រះមហាក្សត្រ Louis XIV។

ជម្លោះរវាងបារាំងនិងអង់គ្លេសនៅអឺរ៉ុបតែងតែមានឥទ្ធិពលដល់អាណានិគម។ សង្គ្រាមស្នងរាជ្យអេស្ប៉ាញ (Queen Anne’s War) និងសង្គ្រាមស្នងរាជ្យអូទ្រីស (King George’s War) នាំឱ្យបារាំងបាត់បង់ទឹកដីមួយចំនួន។ ទីបំផុត សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ (Seven Years’ War, ១៧៥៦-១៧៦៣) ដែលនៅអាមេរិកខាងជើងហៅថា សង្គ្រាមបារាំង-ឥណ្ឌា (French and Indian War) បានបញ្ចប់យុគសម័យអាណានិគមបារាំង។ សមរភូមិនៅទីវាលអាប្រាហាម (Plains of Abraham) ខាងក្រៅក្រុងកេបិច ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៧៥៩ ជាព្រឹត្តិការណ៍សម្រេច ដោយកងទ័ពអង់គ្លេសក្រោមឧត្តមសេនីយ៍ James Wolfe បានយកឈ្នះកងទ័ពបារាំងក្រោមឧត្តមសេនីយ៍ Louis-Joseph de Montcalm។ តាមរយៈសន្ធិសញ្ញាប៉ារីសឆ្នាំ ១៧៦៣ បារាំងត្រូវប្រគល់កាណាដា និងទឹកដីខាងកើតទន្លេមីស៊ីស៊ីពីឱ្យអង់គ្លេស រីឯល្វីស្យាណាខាងលិចទន្លេមីស៊ីស៊ីពី (រួមទាំងក្រុងញូអរលីន) ត្រូវបានប្រគល់ឱ្យអេស្ប៉ាញវិញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់បារាំងថ្មីផ្អែកលើពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វជាចម្បង។ រោមសត្វប៊ីវើរ (beaver) មានតម្លៃខ្ពស់នៅអឺរ៉ុបសម្រាប់ធ្វើមួកសុភាពបុរស។ អ្នកជួញដូរបារាំងដែលហៅថា «coureurs des bois» បានធ្វើដំណើរចូលជ្រៅទៅក្នុងទឹកដីជនជាតិដើមដើម្បីប្រមូលរោមសត្វ។ កសិកម្មបានអភិវឌ្ឍតាមបណ្ដោយទន្លេសាំង-ឡូរ៉ង់ក្រោមរបបសក្តិភូមិមួយប្រភេទ ដែលគេហៅថា «ប្រព័ន្ធសេញើរ» (seigneurial system) ដោយដីត្រូវបានបែងចែកទៅឱ្យម្ចាស់ដី (seigneurs) ដែលបន្ទាប់មកជួលឱ្យកសិករ (habitants)។ ការនេសាទត្រីខ (cod) នៅបណ្ដុំថ្មបាតសមុទ្រ Grand Banks ក៏ជាវិស័យសំខាន់មួយដែរ។

នៅពេលកង្វះខាតកាក់ប្រាក់ រដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបានប្រើ «ប្រាក់កាត» (card money) ដែលជាកាតលេងដែលមានហត្ថលេខាអភិបាល ហើយមានតម្លៃដូចរូបិយប័ណ្ណដែក។ វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា ប្រព័ន្ធនេះបានជួយសម្រួលដល់សេដ្ឋកិច្ចអាណានិគមអស់រយៈពេលជាច្រើនទស្សវត្សរ៍។

ផ្នែកវប្បធម៌ សង្គមបារាំងថ្មីត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយមានភាសាបារាំង និងសាសនាកាតូលិកជាស្នូល។ គ្រូបព្វជិតជេសូអ៊ីត (Jesuits) បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយសាសនាក្នុងចំណោមជនជាតិដើម។ ការអប់រំភាគច្រើនគ្រប់គ្រងដោយព្រះវិហារ។ ច្បាប់ដែលប្រើគឺ «ទំនៀមទម្លាប់ប៉ារីស» (Custom of Paris) ដែលជាប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិល។ ស្ថាបត្យកម្ម និងការរៀបចំទីក្រុង ជាពិសេសនៅក្រុងកេបិច បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីឥទ្ធិពលបារាំងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដោយមានកំពែងថ្ម និងផ្ទះរចនាបទអឺរ៉ុប។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ឥទ្ធិពលនៃបារាំងថ្មីបានបន្សល់ទុកដានយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រទេសកាណាដាបច្ចុប្បន្ន។ ខេត្តកេបិច (Quebec) និយាយភាសាបារាំងជាភាសាផ្លូវការ ហើយភាគច្រើននៃពលរដ្ឋរបស់ខេត្តនេះជាពូជពង្សនៃអាណានិគមបារាំងដើម។ ប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិលរបស់កេបិចនៅតែផ្អែកលើគំរូបារាំង ហើយឈ្មោះទីកន្លែង និងទំនៀមទម្លាប់ជាច្រើនក៏បានរក្សាឫសគល់បារាំងដែរ។ ចំណែកនៅសហរដ្ឋអាមេរិក រដ្ឋល្វីស្យាណាបានថែរក្សាបេតិកភណ្ឌខាជុន (Cajun) ដែលកើតចេញពីជនអន្តោប្រវេសន៍បារាំងមកពីអាកាឌី។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រធានបទបារាំងថ្មីភ្ជាប់ទៅនឹងរឿងរ៉ាវបច្ចុប្បន្នដូចជា ចលនាអធិបតេយ្យកេបិច (Quebec sovereignty movement) គោលនយោបាយភាសាដ៏តឹងរ៉ឹង និងទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកាណាដានិងបារាំង។ លើសពីនេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រអាណានិគមនេះផ្ដល់ជាកញ្ចក់មួយដើម្បីស្វែងយល់អំពីសិទ្ធិជនជាតិដើម និងកេរ្តិ៍ដំណែលនៃចក្រពត្តិនិយម ដែលជាមេរៀនពាក់ព័ន្ធសម្រាប់ប្រជាជាតិដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍អាណានិគមរួមទាំងកម្ពុជាផងដែរ។