ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់កុលសម្ព័ន្ធគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ (Federally Administered Tribal Areas ហៅកាត់ថា FATA) គឺជាតំបន់ពាក់កណ្តាលស្វ័យភាពមួយ ដែលមានទីតាំងនៅភាគពាយព្យនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ជាប់ព្រំដែនជាមួយប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia តំបន់នេះបានកើតមានឡើងតាំងពីឆ្នាំ ១៩៤៧ រហូតដល់វាត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាមួយខេត្តខៃបឺរប៉ាក់ថុនខ្វា (Khyber Pakhtunkhwa) នៅឆ្នាំ ២០១៨ តាមរយៈវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញប៉ាគីស្ថានលើកទី២៥។ FATA មានភ្នាក់ងារកុលសម្ព័ន្ធ (tribal agencies) ចំនួន ៧ និងតំបន់ព្រំដែន (frontier regions) ចំនួន ៦ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ ក្រោមច្បាប់ពិសេសមួយដែលគេហៅថា ច្បាប់បទបញ្ញត្តិឧក្រិដ្ឋកម្មព្រំដែន (Frontier Crimes Regulations)។ ភ្នាក់ងារកុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះរួមមាន បាចូរ (Bajaur) ម៉ូម៉ង់ដ (Mohmand) ខៃបឺរ (Khyber) អូរ៉ាក់ហ្សៃ (Orakzai) គូរ៉ាម (Kurram) វ៉ាហ្សីរីស្ថានខាងជើង (North Waziristan) និង វ៉ាហ្សីរីស្ថានខាងត្បូង (South Waziristan) ហើយតំបន់ព្រំដែនរួមមាន FR Peshawar, FR Kohat, FR Bannu, FR Dera Ismail Khan, FR Tank និង FR Lakki Marwat។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

FATA ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ភ្នំដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយខេត្តខៃបឺរប៉ាក់ថុនខ្វា និងព្រំដែនអន្តរជាតិឌូរ៉ង់ (Durand Line) ជាប់នឹងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ តំបន់នេះមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិប៉ាស្តុន (Pashtun) ដែលនិយាយភាសាប៉ាស្តូ (Pashto)។ សង្គមនៅទីនោះផ្អែកលើកុលសម្ព័ន្ធ និងប្រពៃណីដ៏រឹងមាំ។ យោងតាមទិន្នន័យពីផែនទីអក្ខរភាពដែលបានបោះពុម្ពដោយ Wikipedia (ឆ្នាំ២០០៧) អត្រាអក្ខរភាពនៅក្នុងតំបន់នេះមានកម្រិតទាបបំផុត ជាពិសេសនៅក្នុងចំណោមស្ត្រី។ ភ្នាក់ងារកុលសម្ព័ន្ធនីមួយៗមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រចម្រុះ ចាប់ពីជ្រលងភ្នំរហូតដល់វាលទំនាប ហើយតំបន់ភាគច្រើននៅដាច់ស្រយាល និងមានការតភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងមានកំណត់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់កុលសម្ព័ន្ធ FATA មានឫសគល់តាំងពីសម័យអាណានិគមអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ ១៩០១ ចក្រភពអង់គ្លេសបានដាក់ឱ្យប្រើច្បាប់បទបញ្ញត្តិឧក្រិដ្ឋកម្មព្រំដែន ដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់កុលសម្ព័ន្ធតាមព្រំដែនឥណ្ឌាខាងជើងភាគខាងលិច ដោយប្រើប្រាស់អំណាចរដ្ឋបាលតិចតួច និងពឹងផ្អែកលើអ្នកដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធ (maliks)។ បន្ទាប់ពីការបែងចែកឧបទ្វីបឥណ្ឌាក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧ និងការបង្កើតប្រទេសប៉ាគីស្ថាន តំបន់ FATA បានចូលជាផ្នែករបស់រដ្ឋថ្មីនេះ ប៉ុន្តែបានរក្សាស្ថានភាពស្វ័យភាពកុលសម្ព័ន្ធដាច់ដោយឡែក ក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ ដោយច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញភាគច្រើនមិនបានអនុវត្តនៅទីនោះទេ។

ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ សង្គ្រាមសូវៀតនៅអាហ្វហ្គានីស្ថានបាននាំមកនូវជនភៀសខ្លួនអាហ្វហ្គានជាច្រើន និងក្រុមយុទ្ធជនមូចាហ៊ីឌីនចូលមកក្នុងតំបន់នេះ ដែលធ្វើឱ្យ FATA ក្លាយជាមូលដ្ឋានយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ។ ក្រោយការវាយប្រហារលើសហរដ្ឋអាមេរិកនៅថ្ងៃ ១១ ខែកញ្ញា ២០០១ និងការអន្តរាគមន៍យោធាដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន ក្រុមតាលីបង់ និងអាលកៃដាបានស្វែងរកទីជម្រកនៅក្នុង FATA ។ រដ្ឋាភិបាលប៉ាគីស្ថានបានដាក់ប្រតិបត្តិការយោធាជាច្រើនលើកនៅក្នុងតំបន់ ជាពិសេសនៅវ៉ាហ្សីរីស្ថាន ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងភេរវកម្ម ប៉ុន្តែបានប្រឈមមុខនឹងការតស៊ូប្រដាប់អាវុធយ៉ាងខ្លាំង និងវិបត្តិមនុស្សធម៌។

នៅឆ្នាំ ២០១៨ តាមរយៈវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញលើកទី២៥ តំបន់ FATA ត្រូវបានបញ្ចូលជាផ្លូវការទៅក្នុងខេត្តខៃបឺរប៉ាក់ថុនខ្វា ដោយបញ្ចប់អត្ថិភាពជាង ៧០ ឆ្នាំរបស់វាជាអង្គភាពរដ្ឋបាលដាច់ដោយឡែកមួយ។ តាម Wikipedia ការបង្រួបបង្រួមនេះមានគោលបំណងផ្តល់សិទ្ធិដល់ប្រជាជនកុលសម្ព័ន្ធ ក្នុងការទទួលបានសេវាសាធារណៈ តំណាងនយោបាយ និងការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ដែលពួកគេមិនធ្លាប់មានពីមុនមក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់ FATA មានលក្ខណៈក្រីក្រ និងពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកសិកម្មចិញ្ចឹមជីវិត ការចិញ្ចឹមសត្វ និងការបញ្ជូនប្រាក់ពីពលករដែលធ្វើការនៅក្នុងប្រទេសសម្បូរប្រេងនៅតំបន់ឈូងសមុទ្រពែក្ស។ តំបន់ខ្លះក៏មានសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចក្រោយដី ដូចជាការដាំដើមអាភៀន និងការរត់ពន្ធទំនិញឆ្លងកាត់ព្រំដែនអាហ្វហ្គានីស្ថានដោយសារភាពទន់ខ្សោយនៃការគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាល។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណៈ ដូចជាសាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងផ្លូវថ្នល់ មានកម្រិតទាប ដែលបណ្តាលឱ្យសូចនាករអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សនៅទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។

វប្បធម៌របស់ប្រជាជន FATA ចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រពៃណីប៉ាស្តុនវ៉ាលី (Pashtunwali) ដែលជាក្រមសីលធម៌កុលសម្ព័ន្ធដ៏ចំណាស់មួយ សង្កត់ធ្ងន់លើតម្លៃដូចជាការរាក់ទាក់ (មេលម៉ាស្យា melmastia) យុត្តិធម៌ និងការការពារកិត្តិយស (ណាន់ហ្គ nang)។ ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌បែបប្រពៃណី ដែលគេស្គាល់ថាយិរហ្គា (jirga) ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីដោះស្រាយវិវាទ និងបង្កើតការឯកភាពគ្នាក្នុងសហគមន៍។ ទោះបីមានសមាហរណកម្មជាមួយខេត្តក្តី ជនជាតិប៉ាស្តុននៅតែរក្សាភាសា តន្ត្រី និងសិល្បៈប្រពៃណីរបស់ខ្លួន ដែលជាសម្បត្តិវប្បធម៌សំខាន់នៃតំបន់នេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ ទោះបី FATA លែងមានជាផ្លូវការក៏ដោយ ក៏តំបន់អតីត FATA នៅតែជាចំណុចស្នូលនៃការយកចិត្តទុកដាក់ផ្នែកនយោបាយ និងសន្តិសុខនៅអាស៊ីខាងត្បូង។ ដំណើរការសមាហរណកម្មនឹងខេត្តខៃបឺរប៉ាក់ថុនខ្វា បានប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាជាច្រើន រួមមានការពង្រឹងស្ថាប័នរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន ការស្តារសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញក្រោយជម្លោះ និងការទប់ស្កាត់សកម្មភាពរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដូចជា តាលីបង់ប៉ាគីស្ថាន (TTP) និងក្រុមជ្រុលនិយមដទៃទៀត ដែលនៅតែមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលមួយចំនួន។

ស្ថានការណ៍នៅអតីត FATA ក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសន្តិសុខអន្តរជាតិផងដែរ ដោយសារព្រំដែនឌូរ៉ង់នៅតែជាតំបន់ឆ្លងកាត់សម្រាប់យុទ្ធជន និងសកម្មភាពខុសច្បាប់។ ចំពោះអ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិ និងបញ្ហាប្រឈមនានានៅក្នុងតំបន់នេះ អាចជួយបំភ្លឺពីរបៀបដែលជម្លោះកុលសម្ព័ន្ធ និងការតស៊ូដើម្បីអភិបាលកិច្ចនៅអាស៊ីខាងត្បូង ប៉ះពាល់ដល់និន្នាការសន្តិសុខសកល និងជាពិសេសបញ្ហាភេរវកម្មឆ្លងដែនដែលកម្ពុជា និងប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ានក៏កំពុងប្រឈមផងដែរ។