ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការបណ្តេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទីក្រុងលីដា (Lydda) និងរ៉ាមឡា (Ramla) គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយក្នុងសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប្រទេសអារ៉ាប់ ដែលនាំឲ្យមានការបង្ខំឲ្យចាកចេញរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនរាប់ម៉ឺននាក់។ តាមកំណត់របស់វីគីភីឌា នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៨ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទីក្រុងទាំងពីរ ហើយបានបណ្តេញប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើន ដែលមានចំនួនប្រមាណពី ៥០,០០០ ទៅ ៧០,០០០ នាក់ ឲ្យដើរចេញទៅទិសខាងកើត ទៅកាន់តំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយកងទ័ពអារ៉ាប់។ ការធ្វើដំណើរដ៏លំបាកនេះត្រូវបានគេហៅក្រៅផ្លូវការថា "ការហែក្បួនមរណៈនៃលីដា" (Lydda Death March) ដោយសារតែមនុស្សជាច្រើនបានស្លាប់ដោយសារកំដៅ ការស្រេកទឹក និងភាពនឿយហត់។

ព្រឹត្តិការណ៍នេះគឺជាផ្នែកមួយនៃរលកជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនទ្រង់ទ្រាយធំក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនហៅថា "នរកា" (Nakba) មានន័យថាគ្រោះមហន្តរាយ។ ទស្សនៈពីភាគីអ៊ីស្រាអែលបានពន្យល់ថា ការបណ្តេញនេះជាភាពចាំបាច់ខាងយោធា ដើម្បីធានាសន្តិសុខ និងការពារខ្សែបន្ទាត់ផ្គត់ផ្គង់។ ទោះយ៉ាងណា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិងអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនបានចាត់ទុកវាជាអំពើបោសសម្អាតជនជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទីក្រុងលីដា (បច្ចុប្បន្នជា ឡុដ Lod) និងរ៉ាមឡា (Ramla) ស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រភាគអាគ្នេយ៍ពីក្រុងយ៉ាហ្វា (Jaffa) នៅភាគកណ្តាលនៃតំបន់ប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្រ។ យោងតាមវីគីភីឌា មុនឆ្នាំ១៩៤៨ លីដាមានប្រជាជនរស់នៅប្រហែល ២០,០០០ នាក់ ភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់មូស្លីម ព្រមទាំងមានសហគមន៍គ្រីស្ទានតូចមួយផងដែរ។ ទីក្រុងរ៉ាមឡាមានទំហំប្រជាជនប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។ ទីក្រុងទាំងពីរនេះជាចំនុចស្នូលនៃការដឹកជញ្ជូន ដោយសារពួកគេស្ថិតនៅលើផ្លូវដែកនិងផ្លូវធំតភ្ជាប់ពីក្រុងយេរុសាឡឹមទៅកាន់កំពង់ផែឆ្នេរសមុទ្រ។

ក្រោយការបណ្តេញ ប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់នេះបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រជាជនអារ៉ាប់ដែលត្រូវបានបណ្តេញចេញត្រូវបានជំនួសដោយជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ។ សព្វថ្ងៃនេះ ឡុដ និងរ៉ាមឡា គឺជាទីក្រុងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយមានប្រជាជនចំរុះជនជាតិជ្វីហ្វ និងអារ៉ាប់ ទោះបីជាជនជាតិអារ៉ាប់ជាជនជាតិភាគតិចក៏ដោយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃការបណ្តេញចេញនេះចាប់ផ្តើមក្នុងបរិបទនៃសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨។ បន្ទាប់ពីផែនការបែងចែកទឹកដីរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានប្រកាសនៅឆ្នាំ១៩៤៧ ជម្លោះស៊ីវិលបានផ្ទុះឡើងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វ និងអារ៉ាប់។ នៅថ្ងៃទី ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសឯករាជ្យ ហើយកងទ័ពនៃប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងបានលុកលុយចូល។ នៅខែកក្កដា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការ "ដានី" (Operation Dani) ដើម្បីបណ្តេញកងទ័ពអារ៉ាប់ចេញពីផ្លូវគមនាគមន៍សំខាន់ៗ។

នៅថ្ងៃទី ១១-១២ កក្កដា ១៩៤៨ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើលីដា និងរ៉ាមឡា។ តាមរយៈវីគីភីឌា ទីក្រុងទាំងពីរត្រូវបានកាន់កាប់បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងខ្លី ហើយមានការចុះចាញ់ដោយមានការសន្យាថានឹងមានសុវត្ថិភាពសម្រាប់ជនស៊ីវិល។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅថ្ងៃទី ១២-១៣ កក្កដា ទាហានអ៊ីស្រាអែលបានបណ្តេញប្រជាជនអារ៉ាប់រាប់ម៉ឺននាក់ឲ្យចាកចេញ ដោយបង្ខំពួកគេឲ្យដើរទៅទិសខាងកើតឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់គ្រប់គ្រងដោយកងទ័ពអារ៉ាប់។ មនុស្សរាប់រយនាក់បានស្លាប់ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើរដោយសារកង្វះខាតទឹក និងកម្តៅខ្លាំង។

អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលលោក បេននី ម៉ូរីស (Benny Morris) ដែលបានស្រាវជ្រាវយ៉ាងលម្អិតអំពីព្រឹត្តិការណ៍នេះ បានរាយការណ៍ថា ការបណ្តេញនេះបានកើតឡើងដោយគ្មានគោលនយោបាយផ្លូវការពីថ្នាក់ដឹកនាំ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលនៃការសម្រេចចិត្តរបស់មេបញ្ជាការនៅមូលដ្ឋាន។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកវាជាផែនការបោសសម្អាតជនជាតិដោយចេតនា។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះនៅតែជាប្រធានបទដ៏ចម្រូងចម្រាសក្នុងសង្គមអ៊ីស្រាអែល និងក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

មុនការបណ្តេញចេញ លីដា និងរ៉ាមឡាជាទីក្រុងដែលមានសេដ្ឋកិច្ចរស់រវើក ដោយពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មខ្នាតតូច។ វីគីភីឌាបានកត់ត្រាថា ទីក្រុងលីដាមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរលង់តាំងពីសម័យព្រះគម្ពីរប៊ីប ដោយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ឡុដ" (Lod)។ ទីក្រុងនេះមានទីផ្សារដ៏សំខាន់ និងជាកន្លែងសាសនាដូចជាវិហារគ្រីស្ទានសាន់ចច (Church of St. George) ដែលជាកន្លែងធម្មយាត្រា។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនរួមមានការផលិតអូលីវ និងសាប៊ូ។

ទីក្រុងរ៉ាមឡាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី ៨ ដោយចក្រភពអ៊ូម៉ៃយ៉ាត (Umayyad) ហើយមានសំណង់ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗដូចជា វិហារអ៊ីស្លាមស (White Mosque) និងអាងទឹកនៃរង្វង់មូល (Pool of the Arches)។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់រ៉ាមឡាភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មនៅជុំវិញ និងការធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម។

ក្រោយឆ្នាំ១៩៤៨ សេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌របស់ទីក្រុងទាំងពីរបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង នៅពេលដែលប្រជាជនជ្វីហ្វចូលមករស់នៅ និងបង្កើតឧស្សាហកម្មថ្មីៗ។ ប៉ុន្តែទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយចំនួននៅតែរក្សាបានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ដោយទាក់ទាញអ្នកទេសចរ និងអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ការបណ្តេញចេញពីលីដា និងរ៉ាមឡានៅតែជាចំណុចដ៏ឈឺចាប់ក្នុងការចងចាំរួមរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ហើយត្រូវបានរំឭកជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងថ្ងៃរំឭកគ្រោះមហន្តរាយ ឬថ្ងៃនរកា (Nakba Day) នៅថ្ងៃទី ១៥ ឧសភា។ វីគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនរាប់លាននាក់ និងកូនចៅរបស់ពួកគេនៅតែទាមទារសិទ្ធិក្នុងការវិលត្រឡប់ទៅកាន់ទឹកដីកំណើតរបស់ខ្លួន ដែលជាបញ្ហាស្នូលមួយក្នុងការចរចារសន្តិភាពរវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន។

ព្រឹត្តិការណ៍នេះក៏មានភាពពាក់ព័ន្ធជាសកលដែរ ដោយសារវាឆ្លុះបញ្ចាំងពីបញ្ហានៃការបង្ខំឲ្យផ្លាស់ទី ការដកហូតទឹកដី និងការតស៊ូដើម្បីអត្តសញ្ញាណជាតិ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្របែបនេះអាចជួយផ្តល់បរិបទដល់បញ្ហាជនភៀសខ្លួនសហសម័យ និងការប្រឈមមុខជាមួយអតីតកាលដ៏ឈឺចាប់ ដែលស្របទៅនឹងបទពិសោធន៍របស់កម្ពុជាក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ដែលមានការបង្ខំឲ្យផ្លាស់ទីប្រជាជនទ្រង់ទ្រាយធំផងដែរ។ ការសិក្សាអំពីអតីតកាលអាចជំរុញឲ្យមានការយល់ចិត្ត និងការស្វែងរកយុត្តិធម៌សម្រាប់ជនរងគ្រោះទាំងអស់។