ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

រោគប៉េស្ត គឺជាជំងឺឆ្លងដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយ ដែលបង្កឡើងដោយបាក់តេរីមានឈ្មោះ Yersinia pestis ។ យោងតាមវិគីភីឌា រោគសញ្ញាទូទៅរួមមាន គ្រុនក្តៅ ភាពទន់ខ្សោយ ឈឺក្បាល និងបបូរមាត់ខ្មៅ ។ ជាទូទៅ រោគសញ្ញាចាប់ផ្តើមបង្ហាញក្នុងរយៈពេល ១ ទៅ ៧ ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការប៉ះពាល់នឹងបាក់តេរី ។ រោគប៉េស្តមានបីប្រភេទសំខាន់ៗ ដោយផ្អែកលើផ្នែកនៃរាងកាយដែលរងផលប៉ះពាល់៖ ១) ប៉េស្តសួត (Pneumonic plague) ឆ្លងទៅសួត បណ្តាលឱ្យពិបាកដកដង្ហើម ក្អក និងឈឺទ្រូង; ២) ប៉េស្តកូនកណ្តុរ (Bubonic plague) ប៉ះពាល់ដល់កូនកណ្តុរ ធ្វើឱ្យពួកវារីកហើម; និង ៣) ប៉េស្តឈាម (Septicemic plague) ឆ្លងចូលឈាម និងអាចបង្កឱ្យជាលិកាសាច់ដុំខ្មៅ និងស្លាប់បាន ។ តាមវិគីភីឌា ប៉េស្តអាចមានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត បើមិនព្យាបាលទាន់ពេល ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា រោគប៉េស្តមានវត្តមានជានិរន្តរនៅក្នុងចំនួនសត្វកកេរនៅជាច្រើនតំបន់ក្នុងពិភពលោក ជាពិសេសនៅអាហ្វ្រិក អាស៊ី និងអាមេរិកខាងត្បូង ។ ក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានករណីរាយការណ៍ច្រើនជាងគេរួមមាន ម៉ាដាហ្កាស្កា សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ និងប៉េរូ ។ ប្រជាជនដែលប្រឈមមុខនឹងហានិភ័យខ្ពស់គឺអ្នករស់នៅតាមតំបន់ជនបទ កសិករ និងអ្នកដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយសត្វកកេរ ឬចៃ ។ នៅទីក្រុងក៏អាចមានការផ្ទុះឡើងដែរ ប្រសិនបើមានសត្វកណ្តុរច្រើន ។ ការចម្លងជាធម្មតាកើតឡើងតាមរយៈការខាំដោយចៃដែលមានបាក់តេរី ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃរោគប៉េស្តត្រូវបានកត់ត្រាទាក់ទងនឹងរោគរាតត្បាតធំៗចំនួនបីលើក ។ លើកទីមួយ ហៅថា "ប៉េស្តចាស្ទីនៀន" (Plague of Justinian) បានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ៦ នៃគ្រិស្តសករាជ ដោយបានរាតត្បាតពាសពេញចក្រភពរ៉ូមខាងកើត និងតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ បណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់រាប់លាននាក់ ។ យោងតាមវិគីភីឌា រោគរាតត្បាតលើកទីពីរ ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា "ការស្លាប់ខ្មៅ" (Black Death) បានកើតឡើងនៅសតវត្សទី ១៤ (ចន្លោះឆ្នាំ ១៣៤៧–១៣៥១) ហើយជារោគរាតត្បាតដ៏សាហាវបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដោយបានសម្លាប់ប្រជាជនប្រមាណ ៥០ លាននាក់នៅអឺរ៉ុបតែមួយ ។ ការរីករាលដាលនេះបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និងប្រព័ន្ធការងារនាសម័យនោះ។

រោគរាតត្បាតលើកទីបីបានចាប់ផ្តើមនៅចុងសតវត្សទី ១៩ នៅប្រទេសចិន និងរាលដាលដល់តំបន់ជាច្រើនតាមរយៈនាវាដឹកទំនិញ ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំងឈ្មោះ Alexandre Yersin បានរកឃើញបាក់តេរីបង្ករោគនៅឆ្នាំ ១៨៩៤ ។ ការរកឃើញនេះបាននាំឱ្យមានវឌ្ឍនភាពក្នុងការព្យាបាល និងការការពារជាបន្តបន្ទាប់ ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ទោះបីជាមានវឌ្ឍនភាពផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រ រោគប៉េស្តនៅតែកើតមាននៅក្នុងតំបន់មួយចំនួនរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ។ យោងតាមវិគីភីឌា ការផ្ទុះឡើងនៃរោគប៉េស្តកើតឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ ជាពិសេសនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ។ ឧទាហរណ៍ នៅឆ្នាំ ២០១៧ ប្រទេសម៉ាដាហ្កាស្កាបានជួបប្រទះការផ្ទុះឡើងដ៏ធំមួយ ដោយមានករណីជាង ២ ៤០០ និងអ្នកស្លាប់ជាង ២០០ នាក់ ។ ការព្យាបាលដោយប្រើថ្នាំផ្សះ (antibiotics) មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ បើធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យទាន់ពេល។

កាលពីឆ្នាំ ២០២០ ការរាតត្បាតនៃវីរុសកូវីដ-១៩ (COVID-19) បានជំរុញឱ្យសាធារណជនចាប់អារម្មណ៍ឡើងវិញអំពីជំងឺរាតត្បាតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជារោគប៉េស្តជាដើម ។ មេរៀនពីការគ្រប់គ្រងការរាតត្បាតកន្លងមក រួមទាំងវិធានការដាក់ដោយឡែក (quarantine) និងអនាម័យ មានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រឈមនឹងជំងឺឆ្លងថ្មីៗ ។ វិគីភីឌាក៏បានកត់សម្គាល់ថា ការតាមដានជំងឺប៉េស្តនៅតែបន្តដោយអាជ្ញាធរសុខាភិបាលនៅប្រទេសងាយរងគ្រោះ ដើម្បីបង្ការការរាតត្បាតធំៗជាថ្មី។