ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការបះបោរ Priestley ជាព្រឹត្តិការណ៍អំពើហិង្សាដោយហ្វូងមនុស្សដែលបានកើតឡើងពីថ្ងៃទី ១៤ ដល់ ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧៩១ នៅទីក្រុងប៊ឺមីងហាម ប្រទេសអង់គ្លេស ដោយមានគោលដៅសំខាន់ទៅលើអ្នកកាន់សាសនាក្រៅពីនិកាយអង់គ្លីកង់ (religious dissenters) និងជាពិសេសលើលោក យ៉ូសែហ្វ ព្រីស្តលី (Joseph Priestley) អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ និងទស្សនវិទូដែលមានភាពចម្រូងចម្រាសខាងនយោបាយនិងសាសនា។ បញ្ហាក្នុងស្រុកដូចជាការខ្វែងគំនិតលើការទិញសៀវភៅបណ្ណាល័យ រួមជាមួយបញ្ហាជាតិដូចជាការតស៊ូរបស់អ្នកមិនយល់ស្របខាងសាសនាដើម្បីសិទ្ធិពលរដ្ឋពេញលេញ និងការគាំទ្របដិវត្តន៍បារាំង បានធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍ផ្ទុះឡើង។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការវាយប្រហារនេះបានបន្សល់ទុកនូវការបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃជម្លោះសាសនា និងនយោបាយនាសម័យនោះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ព្រឹត្តិការណ៍នេះកើតឡើងនៅទីក្រុងប៊ឺមីងហាម ជាមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មដ៏សំខាន់ក្នុងសតវត្សទី១៨ ដែលមានសហគមន៍អ្នកកាន់សាសនាក្រៅពីនិកាយអង់គ្លីកង់យ៉ាងច្រើន។ ភាពតានតឹងរវាងក្រុមនេះនិងអ្នកគាំទ្រនិកាយផ្លូវការបានកើនឡើងជាលំដាប់ ដែលធ្វើឱ្យប៊ឺមីងហាមក្លាយជាកន្លែងងាយផ្ទុះអំពើហិង្សា។

បុគ្គលស្នូលគឺយ៉ូសែហ្វ ព្រីស្តលី (កើតឆ្នាំ ១៧៣៣) ជាជនជាតិអង់គ្លេសដ៏ឆ្នើម ដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ (រកឃើញអុកស៊ីសែន) ទេវវិទូ Unitarian និងអ្នកនយោបាយជំរុញកំណែទម្រង់។ គាត់បានតាំងទីលំនៅនៅប៊ឺមីងហាមតាំងពីឆ្នាំ ១៧៨០ ជាអ្នកដឹកនាំសាលាប្រជុំ New Meeting និងជាអ្នកនាំមុខក្នុងការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិពលរដ្ឋពេញលេញដល់អ្នកមិនមែនជាសមាជិកសាសនាអង់គ្លីកង់។ ហ្វូងមនុស្សដែលចូលរួមការបះបោរភាគច្រើនជាអ្នកក្រុងដែលត្រូវបានញុះញង់ដោយក្រុមអភិរក្សនិយម « Church and King » ដែលប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់ Dissenters និងបដិវត្តន៍បារាំង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

នៅចុងសតវត្សទី១៨ អ្នកមិនយល់ស្របខាងសាសនានៅអង់គ្លេសបានធ្វើយុទ្ធនាការទាមទារសិទ្ធិកាន់តំណែងសាធារណៈនិងសិទ្ធិទទួលការអប់រំ។ ពួកគេជាច្រើន រួមទាំងព្រីស្តលី បានគាំទ្របដិវត្តន៍បារាំង ដែលធ្វើឱ្យពួកអភិរក្សនិយមមើលឃើញថាជាការគំរាមកំហែងដល់ព្រះវិហារនិងរាជានិយម។

ព្រឹត្តិការណ៍ផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧៩១ ជាថ្ងៃគម្រប់ខួបពីរឆ្នាំនៃការវាយដណ្តើមគុកបាស្ទីល (Bastille) ក្នុងបដិវត្តន៍បារាំង។ អ្នកប្រឆាំង Dissenters មួយក្រុមបានរៀបចំពិធីជប់លៀងបង្ករឿង ហើយបន្ទាប់មកហ្វូងមនុស្សបានដើរដង្ហែវាយប្រហារសាលាប្រជុំ New Meeting និង Old Meeting ព្រមទាំងផ្ទះរបស់ព្រីស្តលី និងអ្នកគាំទ្រដទៃទៀត។ អំពើហិង្សាបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីថ្ងៃ ដោយមានការដុតបំផ្លាញជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់ថ្ងៃទី ១៧ ទើបកងទ័ពចូលធ្វើអន្តរាគមន៍។ លោកព្រីស្តលី និងគ្រួសាររត់ភៀសខ្លួនបានទាន់ពេល ប៉ុន្តែបាត់បង់ស្ទើរគ្រប់យ៉ាង។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ការបះបោរបានបណ្តាលឱ្យខូចខាតទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មហិមា៖ ផ្ទះ សាលាប្រជុំ មន្ទីរពិសោធន៍ និងបណ្ណាល័យត្រូវបានបំផ្លាញ ដែលតម្លៃសរុបរាប់ពាន់ផោនអង់គ្លេសនាសម័យនោះ។ ព្រីស្តលី បានបាត់បង់ឧបករណ៍វិទ្យាសាស្ត្រ សៀវភៅ និងកំណត់ត្រាស្រាវជ្រាវ ដែលពន្យារការរួមចំណែករបស់គាត់ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ។ អ្នកជំនួញដែលជា Dissenters ជាច្រើនក៏រងគ្រោះដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការបែកបាក់យ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងសង្គមអង់គ្លេសអំពីសាសនា សិទ្ធិនយោបាយ និងការទទួលគំនិតថ្មី។ វាបាននាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលដាក់កំហិតលើសង្គមកំណែទម្រង់ ប៉ុន្តែក៏បានបង្កឱ្យមានការអាណិតអាសូរដល់ជនរងគ្រោះ ហើយរដ្ឋាភិបាលបានផ្តល់សំណងមួយផ្នែកក្រោយមក។ គំនូរជីវចលសម័យនោះរបស់ James Gillray និងអ្នកផ្សេងទៀតបានដើរតួជាការអត្ថាធិប្បាយនយោបាយដ៏សំខាន់ ដែលនៅតែជាឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រមានតម្លៃ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអានសម័យថ្មីនៅកម្ពុជានិងទូទាំងពិភពលោក ការបះបោរ Priestley ជាករណីសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីការគាបសង្កត់សាសនា ការប៉ះទង្គិចរវាងអ្នកអភិរក្សនិងអ្នកកំណែទម្រង់ និងភាពផុយស្រួយនៃសិទ្ធិសេរីភាពពលរដ្ឋ។ ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្នដែលសំណួរអំពីសេរីភាពបញ្ចេញមតិ សិទ្ធិសាសនា និងនីតិរដ្ឋនៅតែជាប្រធានបទសំខាន់នៅកម្ពុជានិងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ រឿងរ៉ាវនេះរំលឹកឱ្យយល់ពីគ្រោះថ្នាក់នៃការប្រើអំពើហិង្សាដោយហ្វូងមនុស្សដើម្បីដោះស្រាយទំនាស់។ លោកព្រីស្តលី ត្រូវបានគេចងចាំជាបុគ្គលគំរូនៃការតស៊ូដើម្បីការអត់ឱន និងវិទ្យាសាស្ត្រ ហើយសៀវភៅ « Appeal » របស់គាត់នៅតែជាឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏មានតម្លៃសម្រាប់សិក្សាពីព្រឹត្តិការណ៍នេះ។