ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia កំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់ (Protestant Reformation) គឺជាចលនាទ្រឹស្ដីសាសនាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងសាសនាគ្រិស្តខាងលិចក្នុងសតវត្សទី១៦ ដែលបានបង្កើតការប្រជែងខាងសាសនានិងនយោបាយដល់សម្តេចប៉ាប និងអំណាចនៃឋានានុក្រមសាសនាកាតូលិក។ ចលនានេះបាននាំទៅដល់ការបែងចែកព្រះសហគមន៍កាតូលិក និងការបង្កើតនិកាយប្រូតេស្តង់ផ្សេងៗ ដែលបដិសេធសិទ្ធិអំណាចរបស់សម្តេចប៉ាប ហើយប្រកាន់គម្ពីរប៊ីបជាគោលការណ៍តែមួយគត់ (sola scriptura)។ កំណែទម្រង់នេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលបញ្ចប់យុគសម័យកណ្តាល និងចាប់ផ្តើមយុគសម័យទំនើបនៅអឺរ៉ុប។

កត្តាសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យមានកំណែទម្រង់រួមមាន ការរិះគន់ចំពោះការប្រព្រឹត្តអំពើពុករលួយក្នុងសាសនា ដូចជាការលក់អភ័យទោស (indulgences) ការចង់បានការបកប្រែគម្ពីរទៅជាភាសាសាមញ្ញ និងការលេចឡើងនូវបច្ចេកវិទ្យាបោះពុម្ពដែលអនុញ្ញាតឱ្យផ្សព្វផ្សាយគំនិតថ្មីៗបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia រៀបរាប់ថា កំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់បានផ្តើមឡើងនៅឯតំបន់ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់សព្វថ្ងៃ ដោយព្រះសង្ឃសាសនា ម៉ាទីន លូធើរ (Martin Luther) នៅឆ្នាំ ១៥១៧ ហើយបានរីករាលដាលទៅកាន់ប្រទេសស្វីស តាមរយៈ អ៊ុលរិច ហ្សីងលី (Huldrych Zwingli) និង ហ្សង់ កាល់វ៉ាំង (John Calvin) ទៅកាន់ប្រទេសអង់គ្លេស ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេច Henry VIII និងទៅកាន់ស្កុតឡែនតាមរយៈ ចន ណូក (John Knox)។ នៅតំបន់បារាំង អ្នកកាន់ប្រូតេស្តង់ត្រូវបានគេហៅថា ហ៊្វូហ្កឺណូ (Huguenots) ហើយប្រឈមនឹងការបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំង។ ចលនានេះក៏បានបង្កើតក្រុមរ៉ាឌីកាល់ដូចជា ក្រុមអាណាបាទីស (Anabaptists) ដែលទាមទារការទទួលបុណ្យជ្រមុជទឹកឡើងវិញចំពោះមនុស្សពេញវ័យ និងក្រុមផ្សេងៗដែលមានឥទ្ធិពលនៅអឺរ៉ុបខាងកើត។

តាម Wikipedia អ្នកដឹកនាំកំណែទម្រង់សំខាន់ៗ រួមមាន ម៉ាទីន លូធើរ ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ ហ្សង់ កាល់វ៉ាំង ជនជាតិបារាំង អ៊ុលរិច ហ្សីងលី ជនជាតិស្វីស ចន ណូក ជនជាតិស្កុត និងអ្នកផ្សេងៗទៀតដូចជា Philipp Melanchthon ជាដើម។ ពួកគេបានរួមចំណែកក្នុងការបង្កើតទ្រឹស្តីសាសនាថ្មីៗ និងការរៀបចំសហគមន៍សាសនាឯករាជ្យពីទីក្រុងរ៉ូម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia មុនកំណែទម្រង់ មានចលនាតវ៉ាផ្សេងៗដូចជាចលនាហ៊ូស៊ីត (Hussites) ដឹកនាំដោយលោក Jan Hus នៅបូហ៊ីមៀ។ លោក Jan Hus ត្រូវបានដុតសម្លាប់នៅឆ្នាំ ១៤១៥ ក្រោមការចោទប្រកាន់ថាជាអ្នកខុសឆ្គងសាសនា ប៉ុន្តែគំនិតរបស់គាត់បានជះឥទ្ធិពលដល់លោក Martin Luther ជាង ១០០ ឆ្នាំក្រោយមក។

ការចាប់ផ្តើមជាផ្លូវការនៃកំណែទម្រង់ត្រូវបានកត់សម្គាល់នៅថ្ងៃទី ៣១ តុលា ១៥១៧ នៅពេលដែល Martin Luther បានបិទឯកសារ ៩៥ ប្រយោគរបស់គាត់នៅលើទ្វារព្រះវិហារនៅក្រុង Wittenberg ដើម្បីរិះគន់ការលក់អភ័យទោសនិងអំណាចរបស់សម្តេចប៉ាប (Wikipedia)។ សកម្មភាពនេះបានបង្កឱ្យមានការជជែកដេញដោលខាងទ្រឹស្តីសាសនាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ នៅឆ្នាំ ១៥២១ លោក Luther ត្រូវបានគេប្រកាសថាជាមនុស្សក្រៅច្បាប់ ប៉ុន្តែគាត់បានបន្តកិច្ចការកែទម្រង់ និងបានបកប្រែគម្ពីរប៊ីបទៅជាភាសាអាល្លឺម៉ង់។

ក្នុងពេលជាមួយគ្នា កំណែទម្រង់បានបែងចែកជាសាខាផ្សេងៗ។ លោក Huldrych Zwingli បានដឹកនាំកំណែទម្រង់នៅទីក្រុង Zurich ខណៈលោក John Calvin បានកសាងសាសនាកាល់វីន (Calvinism) នៅទីក្រុងហ្សឺណែវ (Geneva) ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើគោលការណ៍បុព្វកម្ម (predestination)។ នៅអង់គ្លេស ស្តេច Henry VIII បានបំបែកសាសនាអង់គ្លេសចេញពីសម្តេចប៉ាបនៅឆ្នាំ ១៥៣៤ ដោយហេតុផលនយោបាយ និងបានបង្កើតព្រះសហគមន៍អង់គ្លីកង់ (Church of England)។ ចំណែកក្រុមរ៉ាឌីកាល់ដូចជាពួកអាណាបាទីសបានបដិសេធអំណាចរដ្ឋ ហើយទទួលរងការបៀតបៀនពីគ្រប់និកាយ។

ការតវ៉ាខាងសាសនាបានវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមសាសនា។ យោងតាម Wikipedia សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ (១៦១៨-១៦៤៨) គឺជាជម្លោះដ៏សាហាវមួយដែលបានបំផ្លិចបំផ្លាញតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាល ហើយបញ្ចប់ដោយសន្ធិសញ្ញាវ៉េសហ្វាលី (Peace of Westphalia) ដែលបានទទួលស្គាល់និកាយកាល់វីន និងបង្កើតគោលការណ៍សាសនារបស់រដ្ឋ (cuius regio, eius religio)។ កំណែទម្រង់នេះក៏ជំរុញឱ្យវិហារកាតូលិកធ្វើកំណែទម្រង់ខ្លួនឯងតាមរយៈសន្និបាតត្រេន (Council of Trent, ១៥៤៥-១៥៦៣) ដែលនាំទៅដល់យុគសម័យកំណែទម្រង់កាតូលិក (Counter-Reformation)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

កំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់មិនមែនគ្រាន់តែជាចលនាសាសនានោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏បានបង្កើតការផ្លាស់ប្តូរខាងសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌យ៉ាងជ្រាលជ្រៅផងដែរ។ យោងតាម Wikipedia ការបកប្រែគម្ពីរប៊ីបទៅជាភាសាសាមញ្ញ ដូចជាភាសាអាល្លឺម៉ង់ដោយលោក Luther បានជំរុញការអភិវឌ្ឍភាសាជាតិ និងការកើនឡើងអត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប្រជាជន។ ការបោះពុម្ពសៀវភៅសាសនាបានពង្រីកឧស្សាហកម្មបោះពុម្ព ធ្វើឱ្យសៀវភៅមានតម្លៃថោក និងផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹងទូទាំងទ្វីប។

ខាងផ្នែកសង្គម កំណែទម្រង់បានលុបបំបាត់វត្តអារាមនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន ហើយរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិរបស់សាសនាចក្រយកទៅប្រើប្រាស់ផ្នែករដ្ឋ ដែលបានផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច និងអំណាចនយោបាយ (Wikipedia)។ អ្នកកាន់សាសនាប្រូតេស្តង់បានលើកកម្ពស់គុណធម៌ការងារ (Protestant work ethic) ដែលអ្នកសិក្សាសង្គមចាត់ទុកថាជាកត្តាជំរុញការអភិវឌ្ឍមូលធននិយមទំនើប។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ កំណែទម្រង់បាននាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូររបៀបគោរពបូជា៖ ការច្រៀងទំនុកតម្កើងជាសមូហភាពជាភាសាសាមញ្ញបានជំនួសចម្រៀងឡាតាំង។ រូបគំនូរនិងចម្លាក់សាសនាបានក្លាយជាកម្មវត្ថុនៃការបំផ្លាញ (iconoclasm) នៅក្នុងតំបន់ខ្លះ ដោយសារការបដិសេធការគោរពរូបតំណាង។ ផ្ទុយមកវិញ សិល្បៈប្រូតេស្តង់បានផ្តោតលើរូបភាពពីជីវិតប្រចាំថ្ងៃ និងការបង្ហាញពីជំនឿផ្ទាល់ខ្លួន។ អាពាហ៍ពិពាហ៍របស់បព្វជិត (clerical marriage) ដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតដោយអ្នកកំណែទម្រង់ បានផ្លាស់ប្តូរតួនាទីគ្រួសារ និងបានផ្តល់គំរូសម្រាប់សង្គម (Wikipedia)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ កំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់នៅតែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើពិភពលោក។ សាសនាប្រូតេស្តង់គឺជាសាខាធំមួយនៃសាសនាគ្រិស្ត ដែលមានអ្នកកាន់តាមប្រមាណ ៩០០ លាននាក់ទូទាំងពិភពលោក។ គោលការណ៍នៃសេរីភាពខាងមនសិការ (liberty of conscience) ការអានគម្ពីរដោយខ្លួនឯង និងការរិះគន់អំណាចផ្តាច់ការដែលកើតចេញពីកំណែទម្រង់នេះ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទំនើប និងសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងសង្គមលោកខាងលិច (Wikipedia)។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា កំណែទម្រង់នេះបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់វត្តមាននៃសាសនាគ្រិស្តប្រូតេស្តង់ក្នុងប្រទេស ដែលបច្ចុប្បន្នមានព្រះវិហារជាច្រើននៅទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រ។ ការយល់ដឹងអំពីកំណែទម្រង់អាចជួយឱ្យយល់ពីទស្សនៈ និងតម្លៃរបស់សហគមន៍គ្រិស្តសាសនា ក៏ដូចជាឥទ្ធិពលវប្បធម៌លោកខាងលិចដែលកំពុងកើនឡើងក្នុងសង្គមកម្ពុជា។ ព្រឹត្តិការណ៍រំលឹកខួប ៥០០ ឆ្នាំនៃកំណែទម្រង់នៅឆ្នាំ ២០១៧ បានបង្ហាញពីការចាប់អារម្មណ៍ជាសកល និងការបន្តកិច្ចសន្ទនារវាងនិកាយផ្សេងៗ។