កាលពី ៥០០ ឆ្នាំមុន នៅថ្ងៃទី ១៥ មិថុនា ១៥២០ សម្ដេចប៉ាប Leo X ដែលកាន់កាប់ព្រះសហគមន៍កាតូលិកបានចេញព្រះសហគមន៍ (Papal bull) មួយដ៏សំខាន់ឈ្មោះថា Exsurge Domine ។ ព្រះសហគមន៍នេះគឺជាលិខិតផ្លូវការដែលប្រកាសថ្កោលទោសការបង្រៀនចំនួន ៤១ ចំណុចដែលដកស្រង់ចេញពីសំណេររបស់លោក ម៉ាទីន លូធើរ (Martin Luther) រួមទាំង « សំណើ ៩៥ » ដែលគាត់បានសរសេរកាលពី ៣ ឆ្នាំមុន។ លោក លូធើរ ក៏ត្រូវបានគំរាមកាត់ព្រះសហគមន៍ (excommunication) ផងដែរ ប្រសិនបើគាត់មិនព្រមបោះបង់ការបង្រៀនទាំងនោះក្នុងរយៈពេល ៦០ ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការប្រកាសជាសាធារណៈ។

នៅពេលនោះ លោក ម៉ាទីន លូធើរ គឺជាសាស្ត្រាចារ្យខាងទ្រឹស្តីសាសនានៅសាកលវិទ្យាល័យ Wittenberg ក្នុងតំបន់ដែលសព្វថ្ងៃជាប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។ គាត់បានសរសេរសំណើ ៩៥ នៅឆ្នាំ ១៥១៧ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងការលក់អត្តស្សីយកម្ម (indulgences) របស់ព្រះសហគមន៍កាតូលិក។ នៅពេលនោះ ព្រះសហគមន៍បានអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្មោះត្រង់ទិញឯកសារទាំងនេះដើម្បីកាត់បន្ថយពេលវេលារងទុក្ខក្នុងភ្លើងនរកសម្រាប់ខ្លួនឯងឬអ្នកដែលបានស្លាប់។ លោក លូធើរ បានរិះគន់ថា ការអនុវត្តនេះមិនមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងព្រះគម្ពីរទេ ហើយថាមនុស្សអាចទទួលបានការសង្គ្រោះតាមរយៈជំនឿលើព្រះយេស៊ូគ្រិស្ទតែប៉ុណ្ណោះ (sola fide) មិនមែនតាមរយៈការធ្វើអំពើល្អឬការទិញឯកសារលើកលែងបាបឡើយ។

ព្រះសហគមន៍ Exsurge Domine មិនត្រឹមតែឆ្លើយតបទៅនឹងសំណើ ៩៥ ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងថ្កោលទោសសំណេរដទៃទៀតរបស់លោក លូធើរ ដូចជាការបង្រៀនអំពីព្រះគម្ពីរ អំពីសាក្រាម៉ង់ និងអំពីអំណាចរបស់សម្ដេចប៉ាបជាដើម។ សម្ដេចប៉ាប Leo X បានប្រកាសថា សំណើចំនួន ៤១ នោះគឺជាសាសនាខុសឆ្គង (heresy) ហើយបញ្ជាឱ្យលោក លូធើរ បោះបង់ចោលការបង្រៀនទាំងនោះ។ កាលបរិច្ឆេទកំណត់ ៦០ ថ្ងៃចាប់ផ្ដើមពីពេលដែលព្រះសហគមន៍នេះត្រូវបានបង្ហោះនៅតាមព្រះវិហារនានាក្នុងអេឡិចតូរ៉ាតសាក់សូនី។ ប្រសិនបើលោកមិនព្រមទេ លោកនឹងត្រូវកាត់ព្រះសហគមន៍ ពោលគឺមិនអាចចូលរួមក្នុងសាក្រាម៉ង់ ឬត្រូវបានគេចាត់ទុកជាសមាជិកនៃព្រះសហគមន៍ទៀតឡើយ។

លោក ម៉ាទីន លូធើរ មិនត្រឹមតែបដិសេធមិនបោះបង់ជំនឿរបស់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែគាត់ថែមទាំងបានធ្វើសកម្មភាពដ៏ក្លាហានមួយដើម្បីប្រឆាំងតបវិញ។ នៅថ្ងៃទី ១០ ធ្នូ ១៥២០ លោកបានដុតព្រះសហគមន៍ Exsurge Domine និងឯកសារសាសនាកាតូលិកជាច្រើនផ្សេងទៀតនៅទីសាធារណៈក្នុងទីក្រុង Wittenberg ។ ការដុតនេះមិនមែនគ្រាន់តែជាការប្រឆាំងនឹងព្រះសហគមន៍មួយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាការប្រកាសផ្តាច់ទំនាក់ទំនងជាមួយអំណាចរបស់សម្ដេចប៉ាបទាំងស្រុង។ ប្រវត្តិសាស្ត្របានកត់ត្រាថា ទង្វើនេះបានធ្វើឱ្យពិភពគ្រិស្ទសាសនាភ្ញាក់ផ្អើល និងជំរុញឱ្យមានការគាំទ្រលោកកាន់តែច្រើនឡើង។

នៅខែមករា ឆ្នាំ ១៥២១ សម្ដេចប៉ាប Leo X បានចេញព្រះសហគមន៍មួយទៀតឈ្មោះ Decet Romanum Pontificem ដោយប្រកាសកាត់ព្រះសហគមន៍លោក លូធើរ ជាផ្លូវការ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មកដល់ចំណុចនេះ គំនិតរបស់លោក លូធើរ បានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុបយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយមានជំនួយពីបច្ចេកវិទ្យាបោះពុម្ពថ្មី។ កំណែទម្រង់សាសនាប្រូតេស្តង់ (Protestant Reformation) បានកើតឡើង ហើយបានផ្លាស់ប្ដូរឥទ្ធិពលសាសនា នយោបាយ និងសង្គមនៅអឺរ៉ុបជារៀងរហូត។ ព្រះសហគមន៍កាតូលិកបានបាត់បង់សិទ្ធិផ្តាច់មុខលើការបកស្រាយព្រះគម្ពីរ ហើយនិកាយថ្មីៗជាច្រើនដូចជា លូធើរ៉ាននិយម និងកាល់វិននិយម បានបង្កើតឡើង។

ផលវិបាកនៃព្រះសហគមន៍ Exsurge Domine មិនបានធ្វើឱ្យចលនាកំណែទម្រង់ត្រូវរលត់ឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាបានបង្កើតឱ្យមានការបែកបាក់យ៉ាងធំនៅក្នុងគ្រិស្ទសាសនាលោកខាងលិច ដែលមានរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ អស់រយៈពេលមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ អឺរ៉ុបបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាមសាសនាជាច្រើន ដូចជាសង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ ប៉ុន្តែក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ គំនិតអំពីសេរីភាពនៃមនសិការបុគ្គលក៏បានចាក់ឫសយ៉ាងរឹងមាំ។ សព្វថ្ងៃនេះ គ្រិស្ទសាសនាប្រូតេស្តង់បានក្លាយជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃប្រព័ន្ធជំនឿសកល ដែលរួមរស់ជាមួយនិកាយកាតូលិកនិងនិកាយដទៃទៀតក្នុងការលើកកម្ពស់តម្លៃគ្រិស្ទសាសនា។

នៅក្នុងបរិបទប្រទេសកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ ដែលមានសហគមន៍គ្រិស្ទសាសនាតូចមួយ ព្រឹត្តិការណ៍ដូចជាការចេញ Exsurge Domine អាចជាមេរៀនស្តីពីការអត់ឱន និងការគោរពសិទ្ធិសេរីភាពខាងជំនឿ។ ការកាត់ព្រះសហគមន៍មិនអាចបំបិទមាត់អ្នកដែលស្វែងរកការពិតខាងវិញ្ញាណបានឡើយ ហើយជាញឹកញាប់ធ្វើឱ្យការប្រឆាំងកាន់តែខ្លាំងឡើងវិញ។ ម៉្យាងវិញទៀត ព្រឹត្តិការណ៍នេះក៏បានបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្ដូរសង្គមធំៗអាចចាប់ផ្តើមពីមនុស្សម្នាក់ដែលហ៊ាននិយាយការពិត ទោះបីត្រូវប្រឈមមុខនឹងអំណាចធំក៏ដោយ។

សរុបសេចក្តីមក ព្រះសហគមន៍ Exsurge Domine មិនត្រឹមតែជាលិខិតសាសនាមួយទេ ប៉ុន្តែជាចំណុចរបត់ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានបង្កើតផ្លូវទៅកាន់ពិភពទំនើប។ វាឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពតានតឹងរវាងអំណាចស្ថាប័ននិងសតិសម្បជញ្ញៈបុគ្គល ដែលជាស្នូលនៃការវិវត្តន៍សង្គមមនុស្សរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ទោះបីជា ៥០០ ឆ្នាំបានកន្លងផុតទៅក៏ដោយ ក៏សំណួរដែលលោក លូធើរ បានលើកឡើង — អំពីជំនឿ អំពីការអភ័យទោស និងអំពីអំណាច — នៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធដដែល។