ចលនាប្រជាមតិបំបែកខេត្តអាល់ប៊ើតា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ចលនាប្រជាមតិបំបែកខេត្តអាល់ប៊ើតា (Alberta separatism referendum) គឺជាចលនានយោបាយមួយនៅប្រទេសកាណាដា ដែលមានគោលបំណងទាមទារឱ្យមានការបោះឆ្នោតប្រជាមតិដើម្បីសម្រេចថាខេត្តអាល់ប៊ើតាគួរតែបំបែកខ្លួនចេញពីសហព័ន្ធកាណាដា ហើយបង្កើតជាប្រទេសឯករាជ្យដាច់ដោយឡែក។ ខេត្តអាល់ប៊ើតាជាខេត្តមួយស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេសកាណាដា ដែលសម្បូរធនធានថាមពល ជាពិសេសប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ រហូតមកដល់ពេលនេះ មិនទាន់មានការបោះឆ្នោតប្រជាមតិឯករាជ្យជាផ្លូវការណាមួយបានកើតឡើងនៅឡើយទេ ប៉ុន្តែគំនិតនេះបានទទួលការគាំទ្រកាន់តែខ្លាំងឡើងក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយ ជាពិសេសក្រោយវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចក្នុងវិស័យថាមពល និងការមិនចុះសម្រុងខាងនយោបាយជាមួយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធនៅទីក្រុងអូតាវ៉ា (Ottawa)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ខេត្តអាល់ប៊ើតាមានផ្ទៃដីប្រមាណ ៦៦១,៨៤៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយជាខេត្តធំបំផុតទី៤ នៅកាណាដា (យោងតាម Wikipedia)។ នៅឆ្នាំ២០២១ ចំនួនប្រជាជនមានប្រហែល ៤.៤ លាននាក់ ដែលភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងទីក្រុងធំៗដូចជា កាល់ហ្គារី (Calgary) និងអេដម៉ុនតុន (Edmonton)។ ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់ខេត្តប្រ៊ីធីស កូឡុំបៀ (British Columbia) នៅខាងលិច ខេត្តសាស្កាត់ឈីវ៉ាន់ (Saskatchewan) នៅខាងកើត ហើយនៅខាងត្បូងជាប់នឹងរដ្ឋម៉ុនតាណា (Montana) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ តំបន់នេះល្បីដោយសារជួរភ្នំរ៉កគី (Rocky Mountains) និងឧទ្យានជាតិបានហ្វ (Banff) ដ៏ស្រស់ស្អាត។ ប្រជាជនភាគច្រើននិយាយភាសាអង់គ្លេស ប៉ុន្តែក៏មានសហគមន៍ជនជាតិដើម (First Nations) និងជនអន្តោប្រវេសន៍យ៉ាងច្រើនផងដែរ។ អត្តសញ្ញាណខាងវប្បធម៌របស់អាល់ប៊ើតាត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងឧស្សាហកម្មថាមពល ហើយប្រជាជនជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថាសំឡេងរបស់ពួកគេមិនត្រូវបានឮដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ ដែលនាំឱ្យមានការគាំទ្រចលនាបំបែកខេត្ត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ឫសគល់នៃចលនាបំបែកខេត្តអាល់ប៊ើតាអាចត្រូវបានគេតាមដានរហូតដល់ដើមសតវត្សទី២០ នៅពេលដែលប្រជាជននៅភាគខាងលិចកាណាដាមានអារម្មណ៍ថាពួកគេមិនបានទទួលការតំណាងសមរម្យនៅក្នុងសហព័ន្ធ។ គំនិតនៃការបង្កើតប្រទេសឯករាជ្យមួយឈ្មោះ "បាហ្វាឡូ" (Buffalo) បានលេចចេញនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ គណបក្ស Western Canada Concept បានឈ្នះកៅអីខ្លះនៅក្នុងសភាខេត្ត ដោយបញ្ជ្រាបគំនិតបំបែកខេត្ត។ ចលនានេះបានធូរស្រាលអស់មួយរយៈ ប៉ុន្តែបានរស់ឡើងវិញក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ជាពិសេសក្រោមការដឹកនាំរបស់រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធដោយគណបក្សសេរីរបស់លោក Justin Trudeau ដែលបានអនុម័តគោលនយោបាយអាកាសធាតុប៉ះពាល់ដល់ឧស្សាហកម្មប្រេងនៅអាល់ប៊ើតា។

នៅឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋាភិបាលខេត្តដឹកនាំដោយគណបក្ស United Conservative Party (UCP) ក្រោមលោក Jason Kenney បានបង្កើតក្រុម "Fair Deal Panel" ដើម្បីសិក្សាពីមធ្យោបាយបង្កើនស្វ័យភាពរបស់ខេត្ត រួមទាំងលទ្ធភាពនៃការបោះឆ្នោតប្រជាមតិបំបែកខេត្ត (យោងតាម Wikipedia)។ ទោះបីមិនមានការបោះឆ្នោតឯករាជ្យដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិឆ្នាំ២០២១ ស្តីពីការដកយន្តការសមភាពន៍ (equalization) ចេញពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាណាដា ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញពីការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋាភិបាល UCP ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកស្រី Danielle Smith បានអនុម័តច្បាប់ "Alberta Sovereignty Within a United Canada Act" ដែលផ្តល់អំណាចឱ្យខេត្តបដិសេធមិនអនុវត្តច្បាប់សហព័ន្ធមួយចំនួន ដែលកាន់តែបញ្ឆេះការពិភាក្សាអំពីអនាគតនៃខេត្តនៅក្នុងសហព័ន្ធ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចរបស់អាល់ប៊ើតាពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើឧស្សាហកម្មប្រេង និងឧស្ម័ន ដែលធ្វើឱ្យខេត្តនេះក្លាយជាអ្នករួមចំណែកសំខាន់ដល់ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) របស់កាណាដា។ យោងតាម Wikipedia ខេត្តនេះក៏មានវិស័យកសិកម្មរឹងមាំ និងឧស្សាហកម្មបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងរីកចម្រើន។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេង និងគោលនយោបាយបរិស្ថានរបស់សហព័ន្ធ បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចខេត្តប្រឈមនឹងភាពមិនច្បាស់លាស់។ កំហឹងសាធារណៈផ្តោតជាសំខាន់ទៅលើប្រព័ន្ធ "សមភាពន៍" (equalization payments) ដែលតម្រូវឱ្យខេត្តអ្នកមានដូចជាអាល់ប៊ើតាបង់វិភាគទានច្រើន ប៉ុន្តែទទួលបានសេវាសាធារណៈត្រឡប់មកវិញតិចតួច។

វប្បធម៌របស់អាល់ប៊ើតាមានលក្ខណៈអភិរក្សនិយម និងមានមោទនភាពចំពោះប្រពៃណីឯករាជ្យ (frontier spirit)។ ពិធីបុណ្យ Calgary Stampede ប្រចាំឆ្នាំត្រូវបានចាត់ទុកជានិមិត្តរូបនៃវប្បធម៌ខូវប៊យ (cowboy) របស់ខេត្ត។ អារម្មណ៍នៃភាពដាច់ឆ្ងាយពីមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយកាណាដា បានជំរុញឱ្យមានចលនា "Wexit" (Western exit) ដែលទាមទារឱ្យខេត្តភាគខាងលិចបំបែកខ្លួនចេញពីសហព័ន្ធ ហើយបានក្លាយជាបាតុភូតពេញនិយមនៅលើបណ្តាញសង្គម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ចលនាប្រជាមតិបំបែកខេត្តអាល់ប៊ើតានៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុកក្នុងឆាកនយោបាយកាណាដា។ បច្ចុប្បន្ននេះ គ្មានផែនការជាក់ស្តែងសម្រាប់ការបោះឆ្នោតឯករាជ្យនៅឡើយទេ ប៉ុន្តែក្រុមនយោបាយដូចជា Wildrose Independence Party បន្តរុញច្រានឱ្យមានការបោះឆ្នោតបែបនេះ។ ភាពតានតឹងរវាងអាល់ប៊ើតានិងរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធនៅតែបន្តកើនឡើង ជាពិសេសលើបញ្ហាបំពង់បង្ហូរប្រេង Trans Mountain និងគោលនយោបាយពន្ធកាបូន (carbon tax)។

សម្រាប់អ្នកអានរបស់ចង្វាក់ខ្មែរ ចលនានេះផ្តល់ជាឧទាហរណ៍ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍អំពីថាមវន្តនៃចលនាបំបែកខ្លួននៅក្នុងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍មួយ ដែលអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងចលនាឯករាជ្យនៅស្កុតឡែន (Scotland) ឬកាតាឡូនី (Catalonia)។ លើសពីនេះ សហគមន៍ខ្មែរដែលកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសកាណាដាក៏អាចរងផលប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ពីការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់នេះផងដែរ។