ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ព្រះរាជទានលើកលែងទោស (Royal Pardon) គឺជាសិទ្ធិអំណាចពិសេសមួយដែលមានតែព្រះមហាក្សត្រ ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋ អាចអនុវត្តបាន ដើម្បីផ្ដល់ការលើកលែងទោស ឬកាត់បន្ថយទោសដល់ជនដែលត្រូវបានតុលាការកាត់ទោសរួចហើយ។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា (Wikipedia) សិទ្ធិនេះមានប្រភពចេញពីប្រពៃណីច្បាប់អង់គ្លេស ដែលអនុញ្ញាតឱ្យព្រះមហាក្សត្រអាចបន្ធូរបន្ថយ ឬជំនួសទោសប្រហារជីវិតដោយការនិរទេសទៅកាន់ដែនដីឆ្ងាយតាំងពីឆ្នាំ ១៦១៧ មកម៉្លេះ (Wikipedia)។ សព្វថ្ងៃ អំណាចនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីផ្លាស់ប្ដូរទោសគ្រប់ប្រភេទ ដោយមិនមានន័យថាលុបចោលសាលក្រមឡើយ។ នៅក្នុងរបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដូចជា កម្ពុជា ថៃ ជប៉ុន និងសហរាជាណាចក្រអង់គ្លេស ព្រះមហាក្សត្ររក្សាបាននូវព្រះរាជសិទ្ធិនេះ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជានិមិត្តរូបនៃមេត្តាធម៌ និងយុត្តិធម៌សង្គម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

អំណាចព្រះរាជទានលើកលែងទោស ត្រូវបានកំណត់ខុសគ្នាទៅតាមប្រទេសនីមួយៗ។ នៅកម្ពុជា មាត្រា ២៧ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៣ ចែងយ៉ាងច្បាស់ថា ព្រះមហាក្សត្រឡើងគ្រងរាជ្យ មានព្រះរាជសិទ្ធិក្នុងការប្រទានការលើកលែងទោស និងនិគ្រោសនីយកម្ម (Amnesty)។ ជាធម្មតា ការសម្រេចព្រះរាជទាននេះ ធ្វើឡើងដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ប៉ុន្តែយោងតាមលក្ខខណ្ឌច្បាប់ វាត្រូវបានធ្វើឡើងក្រោយពីមានអនុសាសន៍ពីនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌។ បុគ្គលដែលអាចទទួលបានព្រះរាជទានគឺជាអ្នកទោសដែលត្រូវបានផ្ដន្ទាទោសហើយ ហើយបានបំពេញលក្ខខណ្ឌមួយចំនួន ដូចជាការជាប់ពន្ធនាគារមួយផ្នែក និងមានអាកប្បកិរិយាល្អ។ នៅសហរាជាណាចក្រអង់គ្លេស អំណាចនេះជាប្រពៃណីត្រូវបានប្រើប្រាស់តាមការណែនាំរបស់រដ្ឋាភិបាល ខណៈនៅប្រទេសខ្លះទៀត ព្រះមហាក្សត្រអាចសម្រេចដោយព្រះរាជអំណាចឯករាជ្យ (Wikipedia)។ ក្នុងករណីកម្ពុជា អ្នកសង្កេតការណ៍ភាគច្រើនយល់ថា ឥទ្ធិពលនយោបាយមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការសម្រេចចិត្ត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា (Wikipedia) ព្រះរាជទានលើកលែងទោស មានដើមកំណើតពីប្រពៃណីច្បាប់អង់គ្លេស។ នៅក្នុងអតីតកាល សិទ្ធិនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យព្រះមហាក្សត្រអាចដក ឬផ្ដល់ជម្រើសជំនួសទោសប្រហារជីវិត។ ជម្រើសមួយដែលត្រូវបានប្រើតាំងពីឆ្នាំ ១៦១៧ គឺការនិរទេសទៅកាន់ “partes abroade” ដែលជាទឹកដីឆ្ងាយ (Wikipedia)។ សព្វថ្ងៃនេះ ការប្រើប្រាស់ព្រះរាជទានលើកលែងទោសបានផ្លាស់ប្ដូរពីការជំនួសទោសប្រហារជីវិត មកជាការផ្លាស់ប្ដូរទោសគ្រប់ប្រភេទ ប៉ុន្តែការលើកលែងទោសនេះមិនមានអត្ថន័យថាលុបចោលការកាត់ទោសនោះទេ (Wikipedia)។

នៅកម្ពុជា ក្របខណ្ឌច្បាប់សម្រាប់អនុវត្តព្រះរាជទានលើកលែងទោស ត្រូវបានកំណត់ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៣ និងក្រមនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ។ ក្រមនេះបានរៀបរាប់ពីនីតិវិធីស្នើសុំ និងប្រភេទនៃការលើកលែងទោស ដូចជាការលើកលែងទោសពេញលេញ និងការកាត់បន្ថយទោស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមទស្សនៈវប្បធម៌ ព្រះរាជទានលើកលែងទោសឆ្លុះបញ្ចាំងពីគុណធម៌មេត្តាករុណា ដែលត្រូវបានគោរពយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គមខ្មែរដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ ការប្រទានការលើកលែងទោសក្នុងឱកាសពិធីបុណ្យសាសនា ជាការបង្ហាញពីព្រះរាជហឫទ័យអធ្យាស្រ័យ និងជាការផ្សះផ្សាសហគមន៍។ ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច អ្នកវិភាគមួយចំនួនបានកត់សម្គាល់ថា ការលើកលែងទោសអាចជួយបន្ធូរបន្ថយភាពកកកុញនៅក្នុងពន្ធនាគារ ដែលនាំឱ្យសន្សំថវិការដ្ឋ និងបើកឱកាសឱ្យអតីតអ្នកទោសចូលរួមក្នុងសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញ។ ប៉ុន្តែអ្នករិះគន់មួយចំនួនបារម្ភអំពីការបំពានទៅលើគោលការណ៍នីតិរដ្ឋ ប្រសិនបើសិទ្ធិនេះត្រូវបានគេយកទៅប្រើសម្រាប់ផលប្រយោជន៍នយោបាយ ជាជាងផ្អែកលើគុណសម្បត្តិរបស់អ្នកទោស។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅពេលបច្ចុប្បន្ន ព្រះរាជទានលើកលែងទោសនៅតែជាយន្តការដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌កម្ពុជា។ ក្នុងមួយឆ្នាំៗ ព្រះមហាក្សត្រតែងតែប្រទានការលើកលែងទោសដល់អ្នកទោសរាប់រយនាក់ ក្នុងឱកាសពិធីបុណ្យធំៗ ដូចជាចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិ បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ និងពិសាខបូជា។ តាមការរាយការណ៍របស់សារព័ត៌មានក្នុងស្រុក ការអនុវត្តនេះត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ និងជាយុទ្ធសាស្ត្រកាត់បន្ថយភាពចង្អៀតក្នុងពន្ធនាគារ។

នៅឆ្នាំ ២០២៣ មុនការបោះឆ្នោតជាតិ ព្រះមហាក្សត្របានព្រះរាជទានលើកលែងទោសដល់អ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្រ្គោះជាតិមួយចំនួន ដែលជាសកម្មភាពដែលត្រូវបានរាយការណ៍ដោយ BBC News ភាសាខ្មែរ។ អង្គការសិទ្ធិមនុស្សក្នុងស្រុក ដូចជាលីកាដូ (LICADHO) បានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការអនុវត្តព្រះរាជទានលើកលែងទោស ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមាននិន្នាការនយោបាយ ហើយអាចប្រើជាឧបករណ៍ដើម្បីជះឥទ្ធិពលដល់បរិយាកាសនយោបាយនៅក្នុងប្រទេស។ បញ្ហាទាំងនេះនៅតែបន្តជាចំណុចពិភាក្សាក្នុងដំណើរការកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ ដោយមានការអំពាវនាវពីសង្គមស៊ីវិលឱ្យមានតម្លាភាព និងយុត្តិធម៌ជាងមុន។