ស្កុតឡែន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ស្កុតឡែន ជាប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស។ តាមវីគីភីឌា ស្កុតឡែនគ្របដណ្តប់ស្ទើរតែមួយភាគបីនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយមានទឹកដីសំខាន់ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃកោះហ្គ្រេតព្រីតថេន (Great Britain) និងកោះជាង ៧៩០ ទៀត។

យោងតាមវីគីភីឌា គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២២ ស្កុតឡែនមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់។ រដ្ឋធានីរបស់ខ្លួនគឺអេឌីនបឺរ (Edinburgh) ប៉ុន្តែក្រុងហ្គ្លាស្កូវ (Glasgow) ជាទីក្រុងធំបំផុត។ ស្កុតឡែនមានព្រំដែនគោកជាមួយអង់គ្លេសនៅទិសអាគ្នេយ៍ ហើយព័ទ្ធជុំវិញដោយសមុទ្រនៅភាគខាងជើង ខាងលិច និងខាងកើត។ វាមានសភាផ្ទាល់ខ្លួនឈ្មោះថាសភាស្កុតឡែន (Scottish Parliament) ដែលទទួលបានអំណាចបែងចែកពីរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលរបស់អង់គ្លេស។ រដ្ឋាភិបាលស្កុតឡែនដឹកនាំដោយរដ្ឋមន្ត្រីទីមួយ (First Minister) ដែលទទួលខុសត្រូវលើគោលនយោបាយក្នុងស្រុក និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិមួយចំនួន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា ស្កុតឡែនស្ថិតនៅក្នុងភាគខាងជើងនៃកោះហ្គ្រេតព្រីតថេន ហើយមានព្រំដែនគោកជាមួយប្រទេសអង់គ្លេសនៅភាគអាគ្នេយ៍។ វាត្រូវបានហ៊ុមព័ទ្ធដោយមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគខាងជើងនិងខាងលិច សមុទ្រខាងជើងនៅភាគឦសាន និងសមុទ្រអៀរឡង់នៅភាគខាងត្បូង។ ទឹកដីស្កុតឡែនមានកោះជាច្រើន ដែលរួមមានប្រជុំកោះហេប្រីឌីស (Hebrides) និងប្រជុំកោះខាងជើង (Northern Isles)។

ភ្នំបេន ណេវីស (Ben Nevis) ដែលមានកម្ពស់ ១,៣៤៥ ម៉ែត្រ គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតនៅស្កុតឡែន និងនៅកោះព្រីតថេនទាំងមូល យោងតាមវីគីភីឌា។ តំបន់ខ្ពង់រាប (Highlands) និងតំបន់ទំនាប (Lowlands) បង្កើតជាលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រសំខាន់ពីរ។ បឹងឡុកឡូម៉ុន (Loch Lomond) ជាបឹងទឹកសាបធំមួយ ហើយច្រើនត្រូវបានចាត់ទុកជាព្រំដែនរវាងតំបន់ខ្ពង់រាបនិងតំបន់ទំនាប។ អាកាសធាតុមានលក្ខណៈត្រជាក់ និងសើម ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីសមុទ្រ។

ស្តីពីប្រជាជន វីគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា ប្រជាជនស្កុតឡែនមានប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់នៅឆ្នាំ ២០២២។ ភាសាសំខាន់ដែលនិយាយមានភាសាអង់គ្លេស ភាសាស្កុត (Scots) និងភាសាកែលិកស្កុតឡែន (Scottish Gaelic)។ សាសនាដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេគឺគ្រិស្តសាសនា ប៉ុន្តែសង្គមមានភាពចម្រុះជាតិសាសន៍និងជំនឿកាន់តែខ្លាំង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រស្កុតឡែនមានភាពយូរលង់ ដោយមានភស្តុតាងនៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សតាំងពីសម័យថ្មរំលីង។ ភូមិស្ការ៉ាប្រេ (Skara Brae) នៅកោះអ័រខឹនី (Orkney) គឺជាភូមិថ្មរំលីងដែលល្អបំផុតនៅអឺរ៉ុប ដោយមានអាយុកាលតាំងពីប្រហែល ៣១៨០ មុនគ.ស. ដល់ ២៥០០ មុនគ.ស.។ ថ្មកាឡានីស (Callanish Stones) ក៏ជាសំណង់ថ្មដ៏ធំនាសម័យថ្មរំលីងដែរ។

នគរស្កុតឡែនបានចាប់កំណើតនៅសតវត្សរ៍ទី ៩ ហើយបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាមឯករាជ្យជាច្រើនលើក។ សមរភូមិស្ទែរលីងនៅឆ្នាំ ១២៩៧ ជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់មួយក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យលើកទីមួយរបស់ស្កុតឡែនប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ ១៦០៣ ស្តេចជេមស៍ទី ៦ នៃស្កុតឡែនបានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេចអង់គ្លេស និងអៀរឡង់ ដែលនាំឱ្យមានការរួបរួមមកុដ (Union of Crowns)។ យោងតាមវីគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១៧០៧ សន្ធិសញ្ញាសហភាព (Treaty of Union) បានបង្រួបបង្រួមសភាស្កុតឡែននិងសភាអង់គ្លេសចូលគ្នាបង្កើតជាចក្រភពអង់គ្លេស (Kingdom of Great Britain)។

នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ ស្កុតឡែនបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម និងការត្រាស់ដឹងរបស់ស្កុតឡែន (Scottish Enlightenment) ដែលបានបង្កើតគំនិតថ្មីៗជាច្រើន។ នៅសតវត្សរ៍ទី ២០ ចលនាទាមទារស្វ័យភាពបានកើនឡើង ហើយនៅឆ្នាំ ១៩៩៩ សភាស្កុតឡែនត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញ ដោយផ្តល់អំណាចបែងចែកដល់រដ្ឋាភិបាលតំបន់។ វីគីភីឌាកត់សម្គាល់ថា នៅឆ្នាំ ២០១៤ ការធ្វើប្រជាមតិស្តីពីឯករាជ្យបានធ្វើឡើង ប៉ុន្តែលទ្ធផលបានបង្ហាញថាប្រជាជនភាគច្រើនចង់បន្តនៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចស្កុតឡែនមានភាពសម្បូរបែប។ តាមវីគីភីឌា ឧស្សាហកម្មរ៉ែនិងផលិតកម្មធ្លាប់ជាឆ្អឹងខ្នង ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នវិស័យសេវាកម្ម ជាពិសេសសេវាហិរញ្ញវត្ថុ មានតួនាទីធំ។ ក្រុងអេឌីនបឺរគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំជាងគេទី ១៣ នៅលើពិភពលោក និងទី ៤ នៅអឺរ៉ុបនាឆ្នាំ ២០២០។ ការផលិតស្កុតវីស្គី (Scotch whisky) ជាឧស្សាហកម្មនាំចេញដ៏សំខាន់ រួមជាមួយវិស័យទេសចរណ៍ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវរាប់លាននាក់មកទស្សនាប្រាសាទ ទេសភាពធម្មជាតិ និងកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រដូចជាឡាណាកថ្មី (New Lanark) ជាដើម។

វប្បធម៌ស្កុតឡែនក៏មានភាពល្បីល្បាញដែរ។ តាមវីគីភីឌា រ៉ូប៊ឺត បឺនស៍ (Robert Burns) ជាកំណាព្យជាតិ ហើយស្នាដៃរបស់គាត់ដូចជា "Auld Lang Syne" ត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោក។ តន្ត្រីប្រពៃណីរួមមានបាក់ពៃ (bagpipes) ដែលជាឧបករណ៍និមិត្តរូបរបស់ប្រទេសនេះ។ ម្ហូបប្រពៃណីមួយគឺហាហ្គីស (haggis) ដែលញ៉ាំជាមួយណីប (neeps) និងតាទី (tatties)។ កីឡាដែលពេញនិយមមានបាល់ទាត់ (ក្រុមជម្រើសជាតិស្កុតឡែនមានអ្នកគាំទ្រហៅថា "ទ័ពតាតាន") និងរ៉ាប់ប៊ី (rugby) ដែលលេងនៅពហុកីឡដ្ឋានម័ររ៉េហ្វៀល (Murrayfield)។ កីឡាវាយកូនហ្គោលក៏មានដើមកំណើតនៅស្កុតឡែនដែរ ដោយទីលានហ្គោលសេនអេនដ្រូស៍ (St Andrews) ត្រូវបានចាត់ទុកជាទីលានចាស់ជាងគេលើពិភពលោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅបច្ចុប្បន្ន ស្កុតឡែនមានតួនាទីនយោបាយសំខាន់ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស។ យោងតាមវីគីភីឌា សភាស្កុតឡែនដែលបានបើកឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៩៩ ទទួលបន្ទុកលើវិស័យជាច្រើនដូចជា អប់រំ សុខាភិបាល និងយុត្តិធម៌។ រដ្ឋមន្ត្រីទីមួយបច្ចុប្បន្នគឺលោកចន ស្វីននី (John Swinney) ដែលជាមេដឹកនាំគណបក្សជាតិស្កុតឡែន (SNP)។ គណបក្សនេះបានដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលស្កុតឡែនតាំងពីឆ្នាំ ២០០៧ មក។

បញ្ហាឯករាជ្យនៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុក។ បន្ទាប់ពីការចាកចេញរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសពីសហភាពអឺរ៉ុប (Brexit) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ដែលស្កុតឡែនបោះឆ្នោតឱ្យនៅបន្ត មានការអំពាវនាវឱ្យមានប្រជាមតិឯករាជ្យលើកទីពីរ។ តាមវីគីភីឌា រដ្ឋាភិបាលស្កុតឡែនបានបន្តធ្វើសកម្មភាពការទូតជាមួយបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុប និងអន្តរជាតិ ដូចជាកិច្ចប្រជុំរវាងអតីតរដ្ឋមន្ត្រីទីមួយ នីកូឡា ស្ទ័រជឺន (Nicola Sturgeon) ជាមួយមីឆែល បារនីយ៉េ (Michel Barnier) នៅប្រ៊ុចសែល និងកិច្ចប្រជុំរវាងលោក ស្វីននី និងប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក ដូណាល់ ត្រាំ (Donald Trump) នៅខែកញ្ញា ២០២៥។

នៅក្នុងឆាកអន្តរជាតិ ស្កុតឡែនមានការចូលរួមយ៉ាងសកម្ម ដូចជាកិច្ចប្រជុំជាមួយមេដឹកនាំសហភាពអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ តាមវីគីភីឌា ស្កុតឡែនក៏ជាកន្លែងកំណើតនៃការច្នៃប្រឌិតសំខាន់ៗដូចជា ទូរទស្សន៍ (ចន ឡូហ្គី ប៊ែដ) និងថ្នាំផេនីស៊ីលីន (អាឡិចសាន់ដឺរ ហ្វ្លេមីង)។ ទេសចរណ៍ដែលផ្តោតលើប្រាសាទ បឹង និងភ្នំ បានទាក់ទាញភ្ញៀវអន្តរជាតិរាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។