ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា អំពើបះបោរ (Sedition) គឺជាសកម្មភាពច្បាស់លាស់ ដូចជាការនិយាយស្ដី ឬការរៀបចំអង្គការ ដែលមាននិន្នាការឆ្ពោះទៅរកការបះបោរប្រឆាំងនឹងរបបដែលបានបង្កើតឡើង។ វារួមបញ្ចូលទាំងការបំផ្លិចបំផ្លាញរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងការញុះញង់ឱ្យមានការមិនពេញចិត្ត ឬការបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចដែលបានបង្កើតឡើង។

អំពើបះបោរអាចរួមបញ្ចូលការកក្រើកណាមួយ ទោះបីជាមិនមានគោលដៅចំពោះអំពើហិង្សាផ្ទាល់ និងចំហរប្រឆាំងនឹងច្បាប់ក៏ដោយ។ ពាក្យសរសេរដែលមានលក្ខណៈបះបោរ ត្រូវបានចាត់ទុកជាអំពើបរិហារកេរ្តិ៍បះបោរ (seditious libel) ហើយបុគ្គលដែលចូលរួម ឬជំរុញអំពើនេះត្រូវបានហៅថា អ្នកបះបោរ (seditionist)។ ពាក្យនេះមានប្រភពមកពីភាសាឡាតាំង «seditio» ដែលមានន័យថាការបែកបាក់ ឬការបះបោរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

យោងតាមវិគីភីឌា ច្បាប់បញ្ញត្តិប្រឆាំងនឹងការបះបោរមានដើមកំណើតពីច្បាប់ទូទៅរបស់អង់គ្លេស ហើយត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់ប្រទេសជាច្រើនតាមរយៈអាណានិគម។ សព្វថ្ងៃនេះ វាមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសដូចជា ឥណ្ឌា ម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី និងប្រទេសផ្សេងទៀតដែលមានប្រព័ន្ធច្បាប់ឥទ្ធិពលអង់គ្លេស។ នៅប្រទេសខ្លះ អំពើបះបោរត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងច្បាប់សន្តិសុខជាតិ ឬច្បាប់ប្រឆាំងភេរវកម្ម ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការអនុវត្តន៍ផ្សេងៗគ្នា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៦ នៅប្រទេសអង់គ្លេស អំពើបះបោរត្រូវបានចាត់ទុកជាឧក្រិដ្ឋកម្មដោយតុលាការ Star Chamber។ ច្បាប់បញ្ញត្តិដំបូងបង្អស់គឺច្បាប់ស្ដីពីការក្បត់ជាតិឆ្នាំ ១៣៥១ ប៉ុន្តែអំពើបះបោរត្រូវបានអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់ជាគោលការណ៍ច្បាប់ទូទៅ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៧ របបរាជាធិបតេយ្យអង់គ្លេសបានប្រើច្បាប់នេះប្រឆាំងនឹងអ្នករិះគន់ រួមទាំងអ្នកនិពន្ធ និងអ្នកនយោបាយផងដែរ។

ក្នុងសម័យអាណានិគម ច្បាប់បញ្ញត្តិបះបោរត្រូវបាននាំចូលទៅក្នុងអាណានិគមនានា។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ច្បាប់ជនបរទេសនិងការបះបោរ (Alien and Sedition Acts) ឆ្នាំ ១៧៩៨ ត្រូវបានអនុម័តដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធនិយម ដើម្បីបំបិទមាត់កាសែតប្រឆាំង។ ច្បាប់នេះបានផុតកំណត់នៅឆ្នាំ ១៨០១ ប៉ុន្តែត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការគំរាមកំហែងដល់វិសោធនកម្មទីមួយនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ក្រោយមក ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តច្បាប់បះបោរឆ្នាំ ១៩១៨ ដែលដាក់ទោសការបញ្ចេញមតិប្រឆាំងសង្គ្រាម។ ច្បាប់នេះត្រូវបានលុបចោលនៅឆ្នាំ ១៩២០ ប៉ុន្តែបានបង្កឱ្យមានការពិភាក្សាយ៉ាងខ្លាំងអំពីព្រំដែននៃសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ។

នៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស ច្បាប់បះបោរត្រូវបានកែសម្រួល ហើយទីបំផុតត្រូវបានលុបចោលនៅឆ្នាំ ២០០៩ តាមរយៈច្បាប់ស្ដីពីអង្គស៊ីវិលនិងយុត្តិធម៌ (Coroners and Justice Act)។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសជាច្រើនដែលទទួលឥទ្ធិពលពីច្បាប់អង់គ្លេសនៅតែរក្សាបទប្បញ្ញត្តិទាំងនេះដដែល។ ឧទាហរណ៍ នៅឥណ្ឌា មាត្រា ១២៤A ត្រូវបានដាក់ចូលដោយរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមក្នុងឆ្នាំ ១៨៧០ ហើយត្រូវបានប្រើជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីបង្ក្រាបចលនាឯករាជ្យ រួមទាំងការកាត់ទោសមហាត្មៈ គន្ធីក្នុងឆ្នាំ ១៩២២។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងយុគសម័យទំនើប ច្បាប់ប្រឆាំងការបះបោរបានក្លាយជាចំណុចផ្ដោតនៃការរិះគន់ពីសំណាក់អង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ ដោយពួកគេអះអាងថាច្បាប់ទាំងនេះមាននិយមន័យមិនច្បាស់លាស់ ហើយអាចធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មាន។ ក្រុមអ្នកជំនាញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិក៏បានអំពាវនាវឱ្យមានកំណែទម្រង់ ឬលុបចោលច្បាប់បញ្ញត្តិបែបនេះ។

ឧទាហរណ៍ជាក់ស្ដែង នៅឥណ្ឌា តុលាការកំពូលបានព្យួរការអនុវត្តច្បាប់បះបោរកាលពីខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២២ ដោយរង់ចាំការពិនិត្យឡើងវិញពីរដ្ឋាភិបាល។ នៅម៉ាឡេស៊ី ច្បាប់ស្ដីពីការបះបោរឆ្នាំ ១៩៤៨ នៅតែត្រូវបានប្រើ ជាពិសេសប្រឆាំងនឹងអ្នកនយោបាយប្រឆាំង និងអ្នកសារព័ត៌មាន ទោះបីមានការសន្យាកំណែទម្រង់ក៏ដោយ។ នៅសិង្ហបុរី ច្បាប់នេះកម្របានប្រើណាស់ប៉ុន្តែនៅតែមានឥទ្ធិពលជាការគំរាមកំហែង។

ក្នុងបរិបទកម្ពុជា ទោះបីមិនមានច្បាប់ដែលមានឈ្មោះថា «អំពើបះបោរ» ក៏ដោយ អ្នកវិភាគខ្លះកត់សម្គាល់ថា មាត្រាមួយចំនួនក្នុងក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ដូចជាការញុះញង់ ឬការរួមគំនិត អាចត្រូវបានអនុវត្តក្នុងលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា។ ការយល់ដឹងអំពីគោលការណ៍ និងហានិភ័យនៃច្បាប់បញ្ញត្តិទាំងនេះ មានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការការពារសិទ្ធិស៊ីវិល និងការចូលរួមតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យនៅក្នុងប្រទេស។