ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ឥស្លាមនិកាយស៊ីអា (Shia Islam) គឺជានិកាយធំជាងគេទីពីរនៃសាសនាឥស្លាម បន្ទាប់ពីនិកាយស៊ុននី។ និកាយនេះមានឫសគល់នៅក្នុងជំនឿថា ព្យាការីមូហាំម៉ាត់ បានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់ថា លោកអាលី អ៊ីបន អាប៊ី តាលីប (Ali ibn Abi Talib) ដែលជាបងប្អូនជីដូនមួយ និងជាកូនប្រសារបស់លោក គឺជាអ្នកស្នងតំណែងខាងនយោបាយ (ខាលីហ្វា) ដ៏ត្រឹមត្រូវរបស់លោក។ លោកក៏ជាអ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណ (អ៊ីម៉ាម) ដែលទទួលការចង្អុលបង្ហាញពីអល់ឡោះផងដែរ។

ជនមូស្លីមស៊ីអាមានជំនឿថា សិទ្ធិដឹកនាំដ៏ស័ក្តិសិទ្ធិរបស់លោកអាលី ត្រូវបានដណ្តើមយកដោយអយុត្តិធម៌នៅឯកិច្ចប្រជុំសាគីហ្វា (Saqifa) ជាកន្លែងដែលសហការីមួយចំនួនរបស់ព្យាការីមូហាំម៉ាត់ បានប្រព្រឹត្តផ្ទុយពីបទបញ្ជារបស់លោក ហើយលោកអាប៊ូបាករត្រូវបានតែងតាំងជាខាលីហ្វា។ ខណៈដែលជនមូស្លីមស៊ុននីទទួលស្គាល់ការគ្រប់គ្រងរបស់លោកអាប៊ូបាករ អ៊ូម៉ា និងអូស្មាន ជនមូស្លីមស៊ីអាបន្តគោរពឆន្ទៈរបស់ព្យាការី ដោយទទួលស្គាល់តែលោកអាលីម្នាក់គត់ ជាអ្នកស្នងតំណែងពិតប្រាកដរបស់លោក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ជនមូស្លីមស៊ីអាមានវត្តមាននៅទូទាំងពិភពមូស្លីម ហើយនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួន ពួកគេបង្កើតបានជាសហគមន៍ដ៏ធំ។ តាមវិគីភីឌា និកាយស៊ីអាមាននិកាយរងសំខាន់ៗ គឺ និកាយដប់ពីរអ៊ីម៉ាម (Twelver) និកាយអ៊ីស្មាអ៊ីលី (Ismaili) និងនិកាយស៊េយឌី (Zaydi)។

ទីសក្ការៈដ៏ពិសិដ្ឋបំផុតមួយចំនួនរបស់អ្នកកាន់និកាយស៊ីអា មានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ និងអ៊ីរ៉ង់ ដូចជាផ្នូររបស់លោកអាលីនៅក្រុងណាចាហ្វ ផ្នូររបស់អ៊ីម៉ាមហ៊ូសេននៅក្រុងករបាឡា ទីសក្ការៈអ៊ីម៉ាមរេសានៅក្រុងម៉ាសហាដ និងទីសក្ការៈហ្វាទីម៉ា ម៉ាស៊ូម៉េនៅក្រុងកូម។ នៅប្រទេសយេមែន អ៊ីម៉ាមស៊េយឌី អាល់មូតាវ៉ាគីល អ៊ីសម៉ាអ៊ីល ប៊ីន អាល់កាស៊ីម បានដឹកនាំរដ្ឋស៊េយឌីពីឆ្នាំ ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ ១៦៧៦។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការបែកបាក់រវាងនិកាយស៊ីអា និងនិកាយស៊ុននី ចាប់ផ្តើមចេញពីជម្លោះស្តីពីការស្នងតំណែងបន្ទាប់ពីការទទួលមរណភាពរបស់ព្យាការីមូហាំម៉ាត់។ តាមវិគីភីឌា លោកអាលីត្រូវបានធ្វើឃាតនៅវិហារធំក្រុងគូហ្វា (Kufa) ក្នុងឆ្នាំ ៦៦១។ ក្រោយមក សមរភូមិករបាឡា ដែលអ៊ីម៉ាមហ៊ូសេនបានពលីជីវិត បានក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏ឈឺចាប់ និងសំខាន់បំផុតមួយក្នុងការចងចាំរបស់ជនមូស្លីមស៊ីអា រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។

នៅយុគមជ្ឈិមសម័យ និកាយស៊ីអាបានគ្រប់គ្រងរដ្ឋធំៗមួយចំនួន។ តាមវិគីភីឌា រាជវង្សហ្វាទីមីត (Fatimid) ដែលជារាជវង្សស៊ីអា បានគ្រប់គ្រងទឹកដីយ៉ាងធំធេង ដោយឈានដល់ចំណុចកំពូលប្រហែលឆ្នាំ ១១០០។ ខាលីហ្វាហ្វាទីមីតទី៦ និងជាអ៊ីម៉ាមអ៊ីស្មាអ៊ីលីទី១៦ ដែលមានឈ្មោះថា អាល់ហាគីម ប៊ីអាមរ អល់ឡោះ (៩៨៥ ដល់ ១០២១) មានវិហារមួយនៅទីក្រុងគែរ ដែលដាក់ឈ្មោះតាមលោក។

នៅដើមសតវត្សទី១៦ ស្ហា អ៊ីស្មាអ៊ីលទី១ នៃចក្រភពសាហ្វាវីត បានប្រកាសយកនិកាយស៊ីអានិកាយដប់ពីរអ៊ីម៉ាម ជាសាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដែលបង្កឱ្យមានភាពតានតឹងខាងនិកាយនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ តាមវិគីភីឌា លោកបានបំផ្លាញផ្នូររបស់ខាលីហ្វាអាបាស៊ីដ ព្រមទាំងផ្នូររបស់អ៊ីម៉ាមស៊ុននី លោកអាប៊ូ ហានីហ្វា និងរបស់អ្នកសមាធិស៊ូហ្វី លោកអាប់ឌុលកាឌីរ ហ្គីឡានី ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៨។ នៅឆ្នាំ ១៥៣៣ ពេលដែលពួកអូតូម៉ង់វាយយកប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ពួកគេបានសាងសង់ទីសក្ការៈសំខាន់ៗរបស់ស៊ុននីឡើងវិញ។

វប្បធម៌ និងសង្គម

ប្រភព: Wikipedia

ធម្មយាត្រាទៅកាន់ទីសក្ការៈ គឺជាផ្នែកដ៏សំខាន់នៃជីវិតសាសនារបស់ជនមូស្លីមស៊ីអា។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ អ្នកធម្មយាត្រាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ បានធ្វើដំណើរទៅក្រុងករបាឡានៅអ៊ីរ៉ាក់ ដើម្បីចូលរួមពិធីអាប់អ៊ីន (Arba'een) នៅតំបន់ចន្លោះទីសក្ការៈទាំងពីរ។ តាមវិគីភីឌា ទីសក្ការៈផ្សេងទៀតក៏មានតួនាទីសំខាន់ដែរ ដូចជាវិហារចាំការ៉ាន (Jamkaran) នៅក្រុងកូម ដែលអ្នកជឿក្នុងតំបន់ជឿថា អ៊ីម៉ាមទី១២ ធ្លាប់បានបង្ហាញខ្លួន និងបន់ស្រន់នៅទីនោះ។

និមិត្តសញ្ញាមួយចំនួនក៏ជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងលោកអាលី ដូចជាដាវហ្ស៊ុលហ្វីការ (Zulfiqar) ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើច្រកទ្វារបាប អាល់ណាស្រ (Bab al-Nasr) ក្នុងទីក្រុងគែរ ហើយក្រោយមកបានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញាមួយរបស់និកាយស៊ីអា។ នៅទីក្រុងគែរដូចគ្នា វិហារអ៊ីបន ធូលូន (Ibn Tulun) មានចារឹកពាក្យ អាលី អ៊ុន វ៉ាលីអ៊ុលឡាហ៍ ដែលមានន័យថា អាលីជាអ្នកថែរក្សា (វ៉ាលី) របស់អល់ឡោះ។

ក្នុងចំណោមសហគមន៍ស៊ីអា សហគមន៍អ៊ីស្មាអ៊ីលីនីហ្សារី មានការដឹកនាំដោយលោកអាហ្គាខាន់ទី៤ (Aga Khan IV) ដែលជាអ៊ីម៉ាមទី៤៩របស់ពួកគេ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ទីសក្ការៈអ៊ីម៉ាមរេសានៅក្រុងម៉ាសហាដ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ទាក់ទាញអ្នកធម្មយាត្រាស៊ីអាប្រហែល ២៥ លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ដែលបង្ហាញថានិកាយស៊ីអានៅតែជាជំនឿដ៏រស់រវើកក្នុងពិភពមូស្លីមសម័យទំនើប។

ការបែងចែករវាងស៊ីអា និងស៊ុននី ក៏ជាប្រធានបទដែលលេចឡើងញឹកញាប់ក្នុងព័ត៌មានអន្តរជាតិអំពីតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ជាពិសេសទាក់ទងនឹងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ និងអ៊ីរ៉ាក់ ដែលសហគមន៍ស៊ីអាមានវត្តមានយ៉ាងច្រើន និងជាទីតាំងនៃទីសក្ការៈដ៏សំខាន់បំផុតមួយចំនួន។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិនៃការបែកបាក់ស៊ីអា-ស៊ុននី និងអំពីតួនាទីនៃទីសក្ការៈទាំងនេះ ជួយឱ្យតាមដានព័ត៌មានមជ្ឈិមបូព៌ាបានកាន់តែច្បាស់លាស់។