បេសកកម្មសាសនាអេស្ប៉ាញនៅកាលីហ្វញ៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ស្ថានបេសកកម្មសាសនាអេស្ប៉ាញនៅកាលីហ្វញ៉ាគឺជាបណ្តុំនៃស្ថានីយសាសនាចំនួន ២១ ដែលបានបង្កើតឡើងដោយពួកសង្ឃកាតូលិកនៃលំដាប់ហ្វ្រង់ស៊ីស្កាន (Franciscan order) នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៧៦៩ និង ១៨៣៣ ក្នុងតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជារដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា សហរដ្ឋអាមេរិក។ បេសកកម្មទាំងនេះមានគោលបំណងផ្សព្វផ្សាយសាសនាកាតូលិកទៅកាន់ប្រជាជនជនជាតិដើម ដោយទទួលបានការគាំទ្រផ្នែកយោធាពីចក្រភពអេស្ប៉ាញ។

យោងតាម Wikipedia បេសកកម្មទាំងនេះជាផ្នែកនៃការពង្រីកដែនដីនិងការតាំងទីលំនៅរបស់នគរអេស្ប៉ាញថ្មី (New Spain) តាមរយៈការបង្កើតខេត្តអាល់តាកាលីហ្វញ៉ា (Alta California) ដែលជាតំបន់ភាគខាងជើងបំផុតនៃអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិកខាងជើង។ អ្នកតាំងទីលំនៅនិងទាហានបានអមដំណើរពួកសង្ឃ ហើយបានបង្កើតសហគមន៍ដូចជា ពុយប្លូដេឡុសអាន់ហេឡេស (Pueblo de Los Ángeles) ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាទីក្រុងធំឡូសអាន់ជេឡេសនាពេលបច្ចុប្បន្ន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia បេសកកម្មទាំង ២១ មានទីតាំងស្ថិតនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរភាគខាងលិចនៃរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាបច្ចុប្បន្ន ចាប់ពីបេសកកម្មសាន់ឌីអេហ្គោ ដឺអាល់កាឡា (Mission San Diego de Alcalá) នៅភាគខាងត្បូង រហូតដល់បេសកកម្មសាន់ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូសូឡាណូ (Mission San Francisco Solano) នៅភាគខាងជើង។ តំបន់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអាល់តាកាលីហ្វញ៉ា ដែលមានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេ អំណោយផលសម្រាប់ការធ្វើកសិកម្ម។

ប្រជាជនជនជាតិដើមដែលរស់នៅក្នុងតំបន់រួមមានក្រុមជនជាតិជូម៉ាស (Chumash) កូស្តេញូ (Costeño) និងថាឡុងវ៉ា (Tongva) ជាដើម (យោងតាមឯកសាររូបភាពពី Wikipedia)។ ពួកគេត្រូវបានពួកអេស្ប៉ាញហៅថា "នីអូហ្វីត" (neophytes) បន្ទាប់ពីទទួលពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹក។ ជនជាតិដើមទាំងនេះបានបម្រើជាកម្លាំងពលកម្មចម្បងសម្រាប់បេសកកម្ម ទាំងក្នុងវិស័យកសិកម្ម សំណង់ និងសេវាកម្មផ្សេងៗ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia បេសកកម្មដំបូងគឺសាន់ឌីអេហ្គោ ដឺអាល់កាឡា ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៧៦៩ ដោយឪពុកជូនីប៉េរ៉ូ សេរ៉ា (Junípero Serra) និងសហការីរបស់គាត់។ បេសកកម្មបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានបង្កើតឡើងរៀងរាល់ឆ្នាំ ដោយប្រើគម្រោងស្ថាបត្យកម្មស្រដៀងគ្នា ហើយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងត្រូវបានដឹកនាំពីបេសកកម្មសាន់ការឡូស បូររ៉ូមេអូ ដឺកាមែឡូ (Mission San Carlos Borromeo de Carmelo) ចាប់ពីឆ្នាំ ១៧៩៧ ដល់ ១៨៣៣ (យោងតាមការពិពណ៌នារូបភាពពី Wikipedia)។ ទាហានអេស្ប៉ាញបានឈរជើងនៅក្បែរបេសកកម្ម ដើម្បីការពារសុវត្ថិភាពនិងបង្ក្រាបការបះបោរ។

ទោះបីជាយ៉ាងណា មានជម្លោះរវាងជនជាតិដើមនិងអ្នកដឹកនាំបេសកកម្ម។ ឧទ្ទកម្មឯករាជ្យដ៏ធំដំបូងបានកើតឡើងនៅបេសកកម្មសាន់ឌីអេហ្គោ កាលពីថ្ងៃទី ៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៧៧៥ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យឪពុកលូអ៊ីស ហៃមេ (Luís Jayme) ត្រូវបានសម្លាប់ (យោងតាម Wikipedia)។ ការបះបោរភាគច្រើនមានរយៈពេលខ្លី ដោយសារឧត្តមភាពអាវុធរបស់អេស្ប៉ាញ ហើយការទប់ទល់របស់ជនជាតិដើមច្រើនតែមានទម្រង់ជាការមិនសហការ ការរត់ត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើត ឬការវាយប្រហារលើសត្វពាហនៈរបស់បេសកកម្ម (យោងតាមឯកសារពី Wikipedia)។ នៅឆ្នាំ ១៧៧៦ មេបញ្ជាការយោធា ហ្វែរណង់ដូ រីវេរ៉ា អ៊ី ម៉ុនកាដា (Fernando Rivera y Moncada) ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីព្រះវិហារកាតូលិក បន្ទាប់ពីបានបំពានកន្លែងជ្រកកោនសាសនានៅបេសកកម្មសាន់ឌីអេហ្គោ។

ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៣៤ រដ្ឋាភិបាលម៉ិកស៊ិកឯករាជ្យបានចាប់ផ្តើមប្រព្រឹត្តិកម្ម "សេគូឡារីសាស្យុង" (secularization) ដោយដកហូតដីនិងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់បេសកកម្ម ហើយចែកចាយឱ្យពលរដ្ឋម៉ិកស៊ិក។ បេសកកម្មជាច្រើនបានត្រូវបោះបង់ចោលនិងធ្លាក់ចុះជាសំណង់បាក់បែក (យោងតាម Wikipedia)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia បេសកកម្មនីមួយៗមានមុខងារជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់។ កសិកម្មដូចជាការដាំដុះស្រូវសាលី ពោត ទំពាំងបាយជូរ និងដើមអូលីវជាសកម្មភាពស្នូល។ សត្វពាហនៈដូចជាគោ សេះ និងចៀមត្រូវបាននាំចូលនិងចិញ្ចឹម។ រោងជាងផ្សេងៗបានផលិតផលិតផលស្បែក ក្រណាត់តម្បាញ និងឥដ្ឋ។ ឧស្សាហកម្មលោហៈក៏បានរីកចម្រើនផងដែរ ដូចជាឡដុតដែកបែបកាតាឡាននៅបេសកកម្មសាន់ហ័នកាពីស្ត្រាណូ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្ថានីយឧស្សាហកម្មចំណាស់ជាងគេនៅកាលីហ្វញ៉ា (ប្រហែលទសវត្ស ១៧៩០) យោងតាមការពិពណ៌នារូបភាពពី Wikipedia។

វប្បធម៌នៅក្នុងបេសកកម្មគឺជាការលាយឡំរវាងប្រពៃណីអេស្ប៉ាញនិងជនជាតិដើម។ ស្ថាបត្យកម្មបេសកកម្មមានលក្ខណៈពិសេសផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជាក្បាច់មូរ (Moorish) នៅបេសកកម្មសាន់លូអ៊ីស រ៉េយ ដឺហ្វ្រានសៀ (Mission San Luis Rey de Francia) និងប៉មកណ្តឹង (campanario)។ ក្រុមចម្រៀងបានរៀនច្រៀងភ្លេងហង្សត្រាត (Gregorian chant) និងលេងឧបករណ៍ភ្លេងអឺរ៉ុប ខ្លះមានសៀវភៅចម្រៀងដែលត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងស្រស់ស្អាត (យោងតាមរូបភាពនៃសាស្ត្រាចម្រៀងនៅបេសកកម្មសាន់លូអ៊ីស)។ ក្បាច់រាំរបស់ជនជាតិដើម ដូចជារបាំកូស្តេញូដែលបានគូសពណ៌លើខ្លួន ក៏ត្រូវបានកត់ត្រាដោយអ្នកទេសនាដើមដំបូងដូចជាលោក Georg von Langsdorff នៅឆ្នាំ ១៨០៦ ដែរ (យោងតាមឯកសារពី Wikipedia)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ បេសកកម្មសាសនាអេស្ប៉ាញនៅកាលីហ្វញ៉ាជាច្រើនត្រូវបានស្តារឡើងវិញជាសារមន្ទីរ វិហារសកម្ម និងឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋ។ ពួកវាទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជានិមិត្តរូបនៃបេតិកភណ្ឌអាណានិគម និងអត្តសញ្ញាណដើមរបស់រដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា។ ទន្ទឹមនឹងនេះ កេរដំណែលនៃបេសកកម្មក៏ជាប្រធានបទនៃការជជែកពិភាក្សាដ៏ក្តៅគគុកផងដែរ ជាពិសេសពាក់ព័ន្ធនឹងផលប៉ះពាល់ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទៅលើជនជាតិដើម។ អ្នករិះគន់ដូចជាលោក ហ៊ូហ្គោ រីដ (Hugo Reid) នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៨៥០ បានថ្កោលទោសប្រព័ន្ធបេសកកម្មថាបាននាំមកនូវការបំផ្លាញវប្បធម៌និងជំងឺឆ្លងដល់សហគមន៍ជនជាតិដើម (យោងតាម Wikipedia)។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ប្រធានបទនេះអាចជាគំរូសិក្សាអំពីការជួបប្រទះរវាងអំណាចអាណានិគមនិងជនជាតិដើម ក៏ដូចជាការខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌប្រវត្តិសាស្ត្រ ខណៈដែលកំពុងប្រឈមមុខនឹងអតីតកាលដ៏លំបាក។ ការយល់ដឹងអំពីបេសកកម្មអេស្ប៉ាញនៅកាលីហ្វញ៉ាក៏ជួយឱ្យយល់កាន់តែច្បាស់អំពីឥទ្ធិពលរយៈពេលវែងនៃសម័យអាណានិគមផងដែរ។