ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាលមូឌ (Talmud) គឺជាអត្ថបទកណ្តាលនៃសាសនាយូដាបែបរ៉ាប៊ី (Rabbinic Judaism) ហើយមានអំណាចសាសនាត្រឹមតែបន្ទាប់ពីគម្ពីរហេព្រើ (Hebrew Bible) ។ យោងតាមវិគីភីឌា តាលមូឌគឺជាប្រភពចម្បងនៃច្បាប់ជ្វីហ្វ (Halakha) និងទ្រឹស្ដីសាសនាយូដា ។ វារួមមានផ្នែកនៃគម្ពីរអូរ៉ាល់ (Oral Torah) ដែលបានចងក្រងជាមីសណា (Mishnah) និងការអធិប្បាយរបស់វាដែលហៅថា ហ្គេម៉ារ៉ា (Gemara) ។ តាលមូឌបានកត់ត្រាការបង្រៀន មតិ និងការខ្វែងគំនិតរបស់អ្នកប្រាជ្ញរ៉ាប៊ីរាប់ពាន់នាក់ លើប្រធានបទជាច្រើនរួមមានច្បាប់ សីលធម៌ ទស្សនវិជ្ជា ប្រពៃណី ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងរឿងព្រេងនិទាន ។ តាលមូឌមានពីរកំណែធំៗ៖ តាលមូឌក្រុងយេរូសាឡឹម (Talmud Yerushalmi) និងតាលមូឌបាប៊ីឡូន (Talmud Bavli) ។ តាលមូឌបាប៊ីឡូនដែលបានចងក្រងនៅសតវត្សរ៍ទី៥ ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់ជាង ហើយត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងសហគមន៍ជ្វីហ្វទូទាំងពិភពលោក ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ការអភិវឌ្ឍន៍តាលមូឌបានកើតឡើងនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលជ្វីហ្វសំខាន់ពីរគឺ ដែនដីអ៊ីស្រាអែល (ដែលបង្កើតតាលមូឌក្រុងយេរូសាឡឹម) និងបាប៊ីឡូន (អ៊ីរ៉ាក់បច្ចុប្បន្ន) ដែលបង្កើតតាលមូឌបាប៊ីឡូន ។ យោងតាមវិគីភីឌា សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះបានចូលរួមក្នុងការបកស្រាយគម្ពីរអស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍ ។ ភាសាដែលប្រើនៅក្នុងតាលមូឌគឺភាសាហេព្រើ និងភាសាអារ៉ាមេក (Aramaic) ដោយមីសណាប្រើភាសាហេព្រើ រីឯហ្គេម៉ារ៉ាប្រើភាសាអារ៉ាមេកជាចម្បង ។ អ្នកប្រាជ្ញរ៉ាប៊ីដែលបានរួមចំណែកក្នុងតាលមូឌ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា អាម៉ូរ៉ាអ៊ីម (Amoraim) នៅក្នុងដែនដីអ៊ីស្រាអែល និងនៅបាប៊ីឡូន ។ ទោះបីជាមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាទាំងនេះស្ថិតនៅឆ្ងាយពីគ្នាក៏ដោយ ក៏មានការផ្លាស់ប្តូរគំនិតនិងឯកសារជាបន្តបន្ទាប់ ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា តាលមូឌមានឫសគល់ពីការបកស្រាយច្បាប់ជ្វីហ្វតាមមាត់ (Oral Law) ដែលត្រូវបានគេជឿថាប្រគល់ដល់ម៉ូសេនៅភ្នំស៊ីណាយ ។ នៅប្រហែលឆ្នាំ ២០០ គ.ស. រ៉ាប៊ី យេហ៊ូដា ហាណាស៊ី បានចងក្រងច្បាប់មាត់ទៅជាមីសណា ដើម្បីកុំឱ្យបាត់បង់នៅក្នុងសម័យគាបសង្កត់ ។ បន្ទាប់មក រ៉ាប៊ីជំនាន់ក្រោយបានពិភាក្សានិងបកស្រាយមីសណា ដែលការពិភាក្សាទាំងនោះត្រូវបានកត់ត្រាជាហ្គេម៉ារ៉ា ។ តាលមូឌក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានបញ្ចប់នៅសតវត្សរ៍ទី៤ ប៉ុន្តែមានខ្លីជាងដោយសារការគាបសង្កត់ពីរ៉ូម៉ាំង ។ តាលមូឌបាប៊ីឡូនត្រូវបានចងក្រងនៅសតវត្សរ៍ទី៥ ដោយរ៉ាប៊ីអាស៊ី និងរ៉ាវីណា នៅក្នុងសាលារៀនបាប៊ីឡូន ហើយក្រោយមកបានក្លាយជាកំណែដែលមានឥទ្ធិពលបំផុត ។ ការបោះពុម្ពលើកដំបូងដោយ ដានីយ៉ែល បុមបឺក នៅក្រុងវេនីស ក្នុងឆ្នាំ ១៥២០-១៥២៣ បានធ្វើឱ្យតាលមូឌមានលក្ខណៈស្តង់ដារ និងងាយស្រួលចែកចាយ ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាលមូឌមិនគ្រាន់តែជាឯកសារច្បាប់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏គ្របដណ្តប់លើគ្រប់ទិដ្ឋភាពនៃជីវិតជ្វីហ្វ រួមទាំងសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ផងដែរ ។ យោងតាមវិគីភីឌា ច្បាប់ហាឡាកាដែលមាននៅក្នុងតាលមូឌ កំណត់ពីកិច្ចសន្យាពាណិជ្ជកម្ម កម្មសិទ្ធិ ការខ្ចីប្រាក់ និងការបង់ពន្ធ ដែលធ្វើឱ្យវាជាមូលដ្ឋានសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចសហគមន៍ជ្វីហ្វអស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍ ។ ចំពោះវប្បធម៌ តាលមូឌគឺជាក្បាលម៉ាស៊ីននៃការអប់រំជ្វីហ្វ ។ ក្មេងប្រុសជ្វីហ្វត្រូវបានបង្រៀនឱ្យសិក្សាតាលមូឌតាំងពីកុមារភាព ហើយការសិក្សានេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកាតព្វកិច្ចសាសនាដ៏សំខាន់មួយ ។ ការជជែកវែកញែកបែបតាលមូឌបានបង្កើតឱ្យមានវិធីសាស្ត្រគិតបែបឡូជីកនិងវិភាគដែលមានឥទ្ធិពលលើបញ្ញវន្តជ្វីហ្វ ។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ រហូតដល់មុនចលនាហាស្កាឡា (Haskalah) នៅសតវត្សរ៍ទី១៨-១៩ តាលមូឌគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃវប្បធម៌ជ្វីហ្វ និងជា "មគ្គុទ្ទេសក៍សម្រាប់ជីវិតប្រចាំថ្ងៃ" របស់ជនជាតិជ្វីហ្វ (ដកស្រង់ពីវិគីភីឌា) ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យទំនើប តាលមូឌនៅតែជាឯកសារដ៏សំខាន់សម្រាប់សាសនាយូដាគ្រិស្តអូស្សូដក់ (Orthodox Judaism) ហើយក៏ត្រូវបានសិក្សាដោយអ្នកស្រាវជ្រាវខាងសាសនា ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងច្បាប់ផងដែរ ។ ការបកប្រែនិងការបោះពុម្ពថ្មីៗដូចជា Schottenstein Edition បានធ្វើឱ្យតាលមូឌកាន់តែងាយស្រួលសិក្សាសម្រាប់អ្នកដែលមិនចេះភាសាហេព្រើ ឬអារ៉ាមេក ។ បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលដូចជាគម្រោង Sefaria បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការសិក្សាតាមប្រព័ន្ធអនឡាញដោយមិនគិតថ្លៃ ដែលធ្វើឱ្យចំណេះដឹងអំពីតាលមូឌរីករាលដាលដល់សាធារណជនទូទាំងពិភពលោក ។ យោងតាមវិគីភីឌា តាលមូឌក៏បានក្លាយជាប្រភពនៃការសន្ទនាអន្តរជំនឿផងដែរ ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីតាលមូឌអាចជួយពង្រីកការយល់ដឹងអំពីវប្បធម៌និងសាសនាពិភពលោក ជាពិសេសក្នុងបរិបទនៃការធ្វើសាកលភាវូបនីយកម្មនិងការទាក់ទងរវាងជាតិសាសន៍ ។