ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា (Wikipedia) ថូម៉ាស ជេហ្វឺសិន (Thomas Jefferson) គឺជាស្ថាបនិកនៃសហរដ្ឋអាមេរិក (Founding Father) និងជាប្រធានាធិបតីទី៣ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកពីឆ្នាំ ១៨០១ ដល់ឆ្នាំ ១៨០៩។ លោកក៏បានបម្រើការជាអនុប្រធានាធិបតីទី២ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក ចន អាដាម (John Adams) ពីឆ្នាំ ១៧៩៧ ដល់ឆ្នាំ ១៨០១។ ជេហ្វឺសិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជាអ្នកនិពន្ធចម្បងនៃសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (Declaration of Independence) នៅឆ្នាំ ១៧៧៦ ដែលជាឯកសារប្រកាសពីការបំបែកខ្លួនចេញពីចក្រភពអង់គ្លេស និងដាក់ចេញនូវគោលការណ៍សិទ្ធិមនុស្សនិងសេរីភាព។

បន្ថែមលើតួនាទីនយោបាយ ជេហ្វឺសិនគឺជាអ្នកប្រាជ្ញពហុជំនាញ រួមមានស្ថាបត្យករ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ្នកច្បាប់ និងអ្នកអប់រំ។ លោកជាស្ថាបនិកសាកលវិទ្យាល័យវើជីនា (University of Virginia) និងបានរចនាអគារសំខាន់ៗមួយចំនួន ដូចជារដ្ឋសភារដ្ឋវើជីនា និងលំនៅដ្ឋានផ្ទាល់ខ្លួនឈ្មោះ ម៉ុងទីចេឡូ (Monticello)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ថូម៉ាស ជេហ្វឺសិន កើតនៅ ១៣ មេសា ១៧៤៣ នៅឯរដ្ឋវើជីនា (Virginia) ដែលពេលនោះជាអាណានិគមរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស។ លោកមានសញ្ជាតិអាមេរិកាំង។ គ្រួសាររបស់លោកជាម្ចាស់ដីនិងអ្នកដាំដំណាំនៅតំបន់នោះ។ ជេហ្វឺសិនបានទទួលការសិក្សានៅមហាវិទ្យាល័យវីល្លៀមនិងម៉ារី (College of William & Mary) នៅឆ្នាំ ១៧៦១-១៧៦២។

លោកបានបម្រើការក្នុងតួនាទីសាធារណៈជាច្រើន៖ ជាសមាជិកសភានៃរដ្ឋវើជីនា (Virginia House of Burgesses) អភិបាលរដ្ឋវើជីនា ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំប្រទេសបារាំង រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសទី១ (Secretary of State) អនុប្រធានាធិបតី និងប្រធានាធិបតី។ តាមវីគីភីឌា លោកត្រូវបានគេចងចាំជាពិសេសសម្រាប់ការនិពន្ធសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ ការទិញដីល្វីស្យាណា (Louisiana Purchase) ដែលធ្វើឲ្យទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិកកើនឡើងទ្វេដង និងការបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យវើជីនា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ជេហ្វឺសិនបានចាប់ផ្តើមអាជីពនយោបាយរបស់លោកនៅអាយុ ២៥ ឆ្នាំ ក្នុងសភារដ្ឋវើជីនា។ នៅឆ្នាំ ១៧៧៦ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសឲ្យសរសេរសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ ដោយសារជំនាញសរសេរនិងយុត្តិសាស្ត្ររបស់លោក។ ឯកសារនេះបានប្រកាសថា "មនុស្សទាំងអស់ត្រូវបានបង្កើតមកស្មើគ្នា" និងមានសិទ្ធិ "ជីវិត សេរីភាព និងការស្វែងរកសុភមង្គល" (Life, Liberty and the pursuit of Happiness)។ តាមប្រវត្តិវិទូ លោកយ៉ូសែប អេលីស (Joseph Ellis) សម្រង់ដោយវីគីភីឌា ពាក្យទាំងនេះគឺជា "ពាក្យដែលមានឥទ្ធិពល និងសំខាន់ជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេរិក"។

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក ជេហ្វឺសិនបានបម្រើការជាអភិបាលរដ្ឋវើជីនាពីឆ្នាំ ១៧៧៩ ដល់ ១៧៨១។ បន្ទាប់មក លោកត្រូវបានតែងតាំងជាឯកអគ្គរាជទូតប្រចាំប្រទេសបារាំងនៅឆ្នាំ ១៧៨៤ ជាកន្លែងដែលលោកបានសង្កេតនិងស្រូបយកគំនិតបដិវត្តន៍បារាំង។ លោកបានក្លាយជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសទី១ ក្រោមប្រធានាធិបតី ចច វ៉ាស៊ីនតោន (George Washington) ក្នុងឆ្នាំ ១៧៩០។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ លោកមានទស្សនៈខុសគ្នាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីរតនាគារ អាឡិចសាន់ឌឺ ហាំមីលតុន (Alexander Hamilton) ជាពិសេសស្តីពីការបង្កើតធនាគារជាតិ ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើតគណបក្សនយោបាយដំបូងពីរ គឺគណបក្សសាធារណរដ្ឋ-ប្រជាធិបតេយ្យ (Democratic-Republican Party) ដឹកនាំដោយជេហ្វឺសិន និងគណបក្សសហព័ន្ធ (Federalist Party) ដឹកនាំដោយហាំមីលតុន។

នៅឆ្នាំ ១៨០១ ជេហ្វឺសិនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី។ សមិទ្ធផលសំខាន់ក្នុងអាណត្តិរបស់លោករួមមានការទិញដីល្វីស្យាណាពីប្រទេសបារាំងនៅឆ្នាំ ១៨០៣ ដែលបានបន្ថែមផ្ទៃដីជាង ២ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងធ្វើឲ្យទំហំដីសហរដ្ឋអាមេរិកកើនឡើងទ្វេដង។ លោកក៏បានបញ្ជូនបេសកកម្ម លូអ៊ីស និងក្លាក (Lewis and Clark Expedition) ដើម្បីរុករកទឹកដីភាគខាងលិច។ ទាក់ទងនឹងនយោបាយការបរទេស លោកបានប្រឈមមុខនឹងសង្គ្រាមបារី (Barbary Wars) និងភាពតានតឹងជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស រួមទាំងហេតុការណ៍ នាវាចម្បាំង Leopard បាញ់លើនាវា USS Chesapeake នៅឆ្នាំ ១៨០៧ ដែលនាំឲ្យលោកដាក់ចេញច្បាប់ហាមឃាត់ពាណិជ្ជកម្ម (Embargo Act of 1807) ដែលមិនសូវទទួលបានប្រជាប្រិយភាព។

បន្ទាប់ពីចាកចេញពីតំណែង ជេហ្វឺសិនបានត្រឡប់ទៅម៉ុងទីចេឡូ ហើយផ្តោតលើការអប់រំ។ លោកបានបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យវើជីនានៅឆ្នាំ ១៨១៩ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាសមិទ្ធផលដ៏ធំមួយនៃជីវិតចុងក្រោយរបស់លោក។ លោកបានស្លាប់នៅ ៤ កក្កដា ១៨២៦ ដែលជាខួបលើកទី ៥០ នៃការអនុម័តសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ ដោយចៃដន្យក្នុងថ្ងៃតែមួយជាមួយអតីតប្រធានាធិបតី ចន អាដាម ដែលជាគូប្រជែងនយោបាយនិងមិត្តរបស់លោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

មរតករបស់ថូម៉ាស ជេហ្វឺសិន បន្តមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និងពិភពលោក។ វិមានអនុស្សាវរីយ៍ជេហ្វឺសិន (Jefferson Memorial) នៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន ឌីស៊ី ដែលបានបើកសម្ពោធនៅឆ្នាំ ១៩៤៣ រួមជាមួយនឹងមុខរបស់លោកនៅលើភ្នំរាសម៉រ (Mount Rushmore) លុយក្រដាស ២ ដុល្លា និងកាក់ ៥ សេន (nickel) សុទ្ធតែជានិមិត្តរូបនៃការគោរពចំពោះគាត់។

គំនិតរបស់ជេហ្វឺសិនអំពីសេរីភាពសាសនា ការបំបែកព្រះវិហារនិងរដ្ឋ និងសិទ្ធិមនុស្សបានដាក់គ្រឹះសម្រាប់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទំនើប។ យ៉ាងណាមិញ កេរ្តិ៍ដំណែលរបស់លោកក៏មានភាពស្មុគស្មាញផងដែរ ដោយសារតែលោកជាម្ចាស់ទាសករ ដែលមានទាសកររាប់រយនាក់ ហើយតាមការស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រដែលដកស្រង់ដោយវីគីភីឌា មានភស្តុតាងថាលោកមានកូនជាមួយស្ត្រីទាសករម្នាក់ឈ្មោះ សាលី ហេមីង (Sally Hemings)។ ប្រធានបទនេះបានបង្កឱ្យមានការពិភាក្សានិងការប៉ាន់ប្រមាណឡើងវិញនូវតួនាទីរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាបនិកនៅក្នុងបរិបទនៃការតស៊ូដើម្បីសមភាពពូជសាសន៍បច្ចុប្បន្ន។

នៅក្នុងការសិក្សាសម័យទំនើប ជេហ្វឺសិនត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់ការចូលរួមចំណែករបស់លោកក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ ស្ថាបត្យកម្ម និងទស្សនវិជ្ជានយោបាយ។ សាកលវិទ្យាល័យដែលលោកបានបង្កើតបន្តជាស្ថាប័នអប់រំឈានមុខមួយនៅអាមេរិក។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ជីវិតរបស់ជេហ្វឺសិនអាចផ្តល់នូវមេរៀនអំពីភាពផ្ទុយគ្នារវាងឧត្តមគតិខ្ពង់ខ្ពស់និងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ហើយកេរ្តិ៍ដំណែលរបស់លោកនៅតែជាប្រធានបទនៃការជជែកពិភាក្សាក្នុងឆាកនយោបាយនិងវប្បធម៌អាមេរិក។