ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ទីក្រាយ (Tigray Region) គឺជារដ្ឋតំបន់មួយដែលស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធអេត្យូពី។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia តំបន់នេះជាទឹកដីកំណើតរបស់ជនជាតិទីក្រាយ អ៊ីរ៉ូប និងគូណាម៉ា។ ទីក្រុងមេកេឡេ (Mekelle) ជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតនៃតំបន់នេះ។

តំបន់ទីក្រាយស្ថិតក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ជារដ្ឋតំបន់ធំទី៥ តាមទំហំផ្ទៃដី មានប្រជាជនច្រើនជាងគេទី៤ និងមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់ជាងគេទី៥ ក្នុងចំណោមរដ្ឋតំបន់ទាំង ១៤ របស់ប្រទេសអេត្យូពី។ តំបន់នេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសអេរីទ្រេនៅភាគខាងជើង តំបន់អំហារ៉ានៅភាគខាងត្បូង ប្រទេសស៊ូដង់នៅភាគខាងលិច និងតំបន់អាហ្វារនៅភាគខាងកើត។ យោងតាម Wikipedia តំបន់ទីក្រាយមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃអាណាចក្រអាក់ស៊ូមបុរាណ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ទីក្រាយមានទីតាំងស្ថិតនៅលើតំបន់ខ្ពង់រាបអេត្យូពី ដែលមានភ្នំ ជ្រលងភ្នំ និងថ្មកំបោរជាច្រើន។ តាមរូបភាព និងឯកសារពី Wikipedia តំបន់នេះមានទ្រង់ទ្រាយភូមិសាស្ត្រចម្រុះ ដូចជាច្រាំងថ្មកំបោរអង់តាឡូ (Antalo Limestone) នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃស្រុកដូហ្គ័រ តេមបៀន (Dogu'a Tembien) និងជួរភ្នំហ្គឺរ៉ាល់តា (Gheralta) ដែលល្បីល្បាញដោយសារវិហារឆ្លាក់ក្នុងថ្ម។ តំបន់នេះក៏មានព្រៃហ្សេស្តេត (Gestet) និងអាងស្តុកទឹកដូចជាអាងអាដឌី អំហារ៉ាយ (Addi Amharay) និងទំនប់ហ្គឺរែប សេហ្គេន (Gereb Segen) សម្រាប់គ្រប់គ្រងធនធានទឹក។

ប្រជាជននៅតំបន់ទីក្រាយភាគច្រើនជាជនជាតិទីក្រាយ ដែលនិយាយភាសាទីក្រីញ៉ា (Tigrinya)។ ក្រៅពីនេះ មានជនជាតិភាគតិចអ៊ីរ៉ូប និងគូណាម៉ា រស់នៅក្នុងតំបន់នេះផងដែរ។ ទីក្រុងមេកេឡេជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងរដ្ឋបាលដ៏សំខាន់ ដែលមានអាកាសយានដ្ឋានអាលូឡា អាបា ណេហ្គា (Alula Aba Nega) តភ្ជាប់ទៅកាន់ទីក្រុងផ្សេងៗក្នុងប្រទេស។ យោងតាមទិន្នន័យពី Wikipedia តំបន់នេះមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់ជាងគេទី៥ ក្នុងប្រទេសអេត្យូពី ដោយប្រជាជនភាគច្រើនប្រកបរបរកសិកម្ម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ទីក្រាយមានប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែប ដោយធ្លាប់ជាស្នូលនៃអាណាចក្រអាក់ស៊ូម (Kingdom of Aksum) ដែលជាអរិយធម៌បុរាណដ៏រុងរឿងមួយនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ស្តូបអាក់ស៊ូម (Axum Stele) ដែលនៅស្ថិតស្ថេររហូតដល់សព្វថ្ងៃ ជាសក្ខីភាពនៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យនៃសម័យកាលនោះ។ កាក់មាសអាក់ស៊ូម (Aksumite gold coins) ត្រូវបានរកឃើញ ដែលបង្ហាញពីភាពរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្មនៃអាណាចក្រនេះ។

តំបន់នេះក៏មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្រសាសនាគ្រិស្ត និងឥស្លាមដំបូងផងដែរ។ អាណាចក្រអាក់ស៊ូមជានគរគ្រិស្តដំបូងគេមួយនៅលើពិភពលោក ដោយបានទទួលយកសាសនាគ្រិស្តជាផ្លូវការនៅសតវត្សរ៍ទី ៤។ រូបគំនូរសតវត្សរ៍ទី ១៤ ដែលរក្សាទុកក្នុងបណ្ណសាររបស់ Wikipedia បង្ហាញពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលស្តេចអាក់ស៊ូមបានបដិសេធសំណើរបស់ពួកម៉ិកកានមិនជឿសាសនា ដែលសុំឱ្យបញ្ជូនជនភៀសខ្លួនមូស្លីមត្រឡប់ទៅវិញ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះជាផ្នែកមួយនៃការធ្វើហ៊ីជរ៉ាលើកដំបូងទៅកាន់អាប៊ីស៊ីនី (Abyssinia)។

នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ តំបន់ទីក្រាយត្រូវបានគូសផែនទីដោយអ្នកភូមិសាស្ត្រអាល្លឺម៉ង់ ដូចជា ហ្វ្រីឌ្រិក ហង់ត៍ខឺ (Friedrich Handtke) ដែលបង្ហាញពីការចាប់អារម្មណ៍របស់អឺរ៉ុបចំពោះតំបន់នេះ។ នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សរ៍ទី ២០ តំបន់ទីក្រាយបានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃរណសិរ្សរំដោះប្រជាជនទីក្រាយ (TPLF) ដែលបានតស៊ូប្រឆាំងនឹងរបបយោធាម៉ាក្ស៊ីសដឺរ្គ៍ (Derg)។ តាមសិលាចារឹកនៅវិមានអនុស្សាវរីយ៍នៅទីក្រុងមេកេឡេ មានអ្នកចម្បាំង TPLF ជាង ៦០ ០០០ នាក់បានស្លាប់ និងជាង ១០០ ០០០ នាក់រងរបួសនៅក្នុងការផ្តួលរំលំរបបនេះក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយរបបដឺរ្គ៍ក៏បានសម្លាប់មនុស្សរាប់រយនាក់នៅក្នុងភូមិហ្សឺហ្វិនទី (Zerfenti) ផងដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃតំបន់ទីក្រាយពឹងផ្អែកជាចម្បងលើវិស័យកសិកម្ម។ តាមរូបភាពបណ្ណសារពី Wikipedia ប្រជាជនទីក្រាយប្រើប្រាស់គោក្របីសម្រាប់ភ្ជួររាស់ដី ដូចជាគោរ៉ាយ៉ា (Raya oxen) នៅក្បែរទីក្រុងមេកេឡេ។ ការប្រមូលផលដំណាំនៅក្នុងភូមិឃូណាលេ (Khunale) និងការដាក់ចំបើងជាគំនរហៅថា គូលសាស (kulsas) ជាទម្លាប់កសិកម្មប្រពៃណីដែលបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទឹកក៏ជាផ្នែកសំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចតំបន់នេះ ដោយមានការស្ថាបនាអាងស្តុកទឹក និងទំនប់ជាច្រើនដើម្បីទប់ទល់នឹងគ្រោះរាំងស្ងួត។

ផ្នែកវប្បធម៌នៃតំបន់ទីក្រាយសម្បូរបែបដោយមរតកសាសនា និងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តំបន់នេះល្បីល្បាញដោយសារវិហារឆ្លាក់ក្នុងថ្មជាច្រើន ដូចជាវិហារអាប៊ូណា យេម៉ាតា ហ្គូ (Abuna Yemata Guh) ដែលស្ថិតនៅកម្ពស់ ២ ៥៨០ ម៉ែត្រ និងត្រូវបានតុបតែងដោយផ្ទាំងគំនូរសាសនាបុរាណ។ វិហារវូក្រូ ឆឺរកូស (Wukro Cherkos) និងវត្តដេប្រេ ដាម៉ូ (Debre Damo) ក៏ជាសំណង់សាសនាដ៏សំខាន់ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រពៃណីគ្រិស្តអូស្សូដុកអេត្យូពីដ៏យូរអង្វែង។ វិហារព្រះនាងម៉ារីស៊ីយ៉ូននៅអាក់ស៊ូម (Church of Our Lady Mary of Zion) ជាកន្លែងដែលតាមទំនៀមប្រពៃណីអេត្យូពី គេជឿថាជាទីតម្កល់ហិបសញ្ញាដ៏ពិសិដ្ឋ។ វប្បធម៌នៃការថែរក្សាសន្តិភាពក៏ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយៈការដាក់សំបុកបក្សី Columba guinea នៅតាមជញ្ជាំងផ្ទះ ដែលគេចាត់ទុកថាជានិមិត្តសញ្ញានៃសន្តិភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងទសវត្សរ៍កន្លងមកនេះ តំបន់ទីក្រាយបានស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃភាពតានតឹងនយោបាយដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងប្រទេសអេត្យូពី។ តាមការផ្សាយព័ត៌មានជាអន្តរជាតិ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធក្នុងតំបន់បានបង្កឱ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌ធ្ងន់ធ្ងរ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលរាប់ពាន់នាក់បានស្លាប់ និងរាប់សែននាក់ត្រូវភៀសខ្លួនចេញពីទីជម្រក។

វិមានអនុស្សាវរីយ៍ TPLF នៅទីក្រុងមេកេឡេ គឺជានិមិត្តរូបនៃការតស៊ូដ៏យូរអង្វែងរបស់ប្រជាជនទីក្រាយ ទាំងក្នុងការផ្តួលរំលំរបបដឺរ្គ៍ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ និងជម្លោះនាពេលថ្មីៗនេះ។ យោងតាមសិលាចារឹកនៅវិមាននេះ មានអ្នកចម្បាំង TPLF ជាង ៦០ ០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងការតស៊ូរំដោះនេះ។ ទោះបីមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពខ្លះត្រូវបានសម្រេចក៏ដោយ ក៏ការកសាងសន្តិភាពយូរអង្វែង និងការស្តារតំបន់ឡើងវិញនៅតែជាបញ្ហាប្រឈមដ៏ធំសម្រាប់ប្រជាជនទីក្រាយ និងរដ្ឋាភិបាលអេត្យូពី។