ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia រលកយក្សស៊ូណាមិ (Tsunami) គឺជាបន្តុបរលកដែលកើតឡើងនៅក្នុងបរិមាណទឹក ដោយសារតែការរំកិលចលនាយ៉ាងធំនៃបរិមាណទឹក ដែលជាទូទៅកើតឡើងនៅក្នុងមហាសមុទ្រ ឬបឹងធំៗ។ មូលហេតុនៃរលកយក្សស៊ូណាមិមានដូចជា ការរញ្ជួយដី ការផ្ទុះភ្នំភ្លើង និងការផ្ទុះក្រោមទឹក ទាំងខាងលើ ឬក្រោមផ្ទៃទឹក។ មិនដូចរលកសមុទ្រធម្មតាដែលបង្កឡើងដោយខ្យល់ ឬរលកទឹកសមុទ្រដែលបង្កដោយកម្លាំងទាញរបស់ព្រះច័ន្ទ និងព្រះអាទិត្យ រលកយក្សស៊ូណាមិបង្កើតឡើងដោយការរំកិលទឹកពីព្រឹត្តិការណ៍ធំមួយ។

នៅក្នុងមហាសមុទ្រជ្រៅ រលកយក្សស៊ូណាមិមានប្រវែងរលកវែងណាស់ និងអាចធ្វើដំណើរបានក្នុងល្បឿនខ្ពស់ រហូតដល់រាប់រយគីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង ដោយមានកម្ពស់ទាបមិនអាចសម្គាល់បានពីលើនាវា។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលរលកនេះចូលទៅដល់ទឹករាក់ក្បែរឆ្នេរ ល្បឿនរបស់វាថយចុះ ហើយកម្ពស់រលកកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង អាចបង្កើតបានជាជញ្ជាំងទឹកដ៏ធំដែលបោកបក់ចូលឆ្នេរ។ លក្ខណៈពិសេសមួយរបស់រលកយក្សស៊ូណាមិគឺ ការថយចុះកម្ពស់ទឹកសមុទ្រយ៉ាងខ្លាំងមុនពេលរលកធំមកដល់ ដែលគេស្គាល់ថាជា "ការស្រូបទឹកត្រឡប់" (drawback) ដែលអាចជាសញ្ញាព្រមានធម្មជាតិដល់ប្រជាជននៅតាមតំបន់ឆ្នេរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia តំបន់ដែលមានហានិភ័យខ្ពស់នៃរលកយក្សស៊ូណាមិជាទូទៅគឺស្ថិតនៅតាមខ្សែក្រវ៉ាត់ភ្លើងប៉ាស៊ីហ្វិក (Pacific Ring of Fire) ដែលជាតំបន់មានសកម្មភាពតាក់តូនិកខ្ពស់ រួមមានការរញ្ជួយដី និងការផ្ទុះភ្នំភ្លើងជាញឹកញាប់។ ប្រទេសដែលស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នេះ ដូចជា ជប៉ុន ឥណ្ឌូនេស៊ី ហ្វីលីពីន និងបណ្តាប្រទេសតាមបណ្តោយឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិកនៃទ្វីបអាមេរិក តែងតែប្រឈមមុខនឹងរលកយក្សស៊ូណាមិ។ មហាសមុទ្រឥណ្ឌាក៏មិនមែនជាករណីលើកលែងដែរ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយរលកយក្សស៊ូណាមិឆ្នាំ២០០៤ ដែលបានវាយប្រហារប្រទេសជាច្រើនក្នុងតំបន់ រួមទាំងថៃ និងឥណ្ឌូនេស៊ី។

ប្រជាជនដែលរស់នៅតាមតំបន់ឆ្នេរក្នុងតំបន់ហានិភ័យទាំងនេះ ត្រូវប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ជាពិសេស សហគមន៍នៅតំបន់ទំនាប និងទីក្រុងឆ្នេរដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់ ដូចជានៅក្រុងតូក្យូ ឬហ្សាការតា អាចរងការខូចខាតយ៉ាងធំធេង។ ដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យ ប្រទេសទាំងនោះបានដំឡើងស្លាកសញ្ញាព្រមាន ផ្លូវជម្លៀស និងកសាងជញ្ជាំងសមុទ្រ ដើម្បីការពារប្រជាជន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ និង Wikipedia រលកយក្សស៊ូណាមិបានកើតឡើងតាំងពីសម័យបុរាណ។ ឧទាហរណ៍ មហន្តរាយនៅក្រុងលីសបោន ប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ នៅថ្ងៃទី១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៥៥ បានបំផ្លាញទីក្រុងយ៉ាងដំណំ ហើយជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលជំរុញឱ្យមានការសិក្សាអំពីរលកយក្សស៊ូណាមិនៅអឺរ៉ុប។ ក្រៅពីនេះ ការផ្ទុះភ្នំភ្លើងក្រាកាតូអានៅឆ្នាំ១៨៨៣ បានបង្កើតរលកយក្សស៊ូណាមិដែលសម្លាប់មនុស្សជាង ៣៦ ០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។

ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗ រលកយក្សស៊ូណាមិនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា នៅថ្ងៃទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៤ ដែលបណ្តាលមកពីរញ្ជួយដីកម្រិត ៩.១ រ៉ិចទ័រ នៅឯឆ្នេរកោះស៊ូម៉ាត្រា បានធ្វើឱ្យមនុស្សជាង ២៣០ ០០០ នាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនៅ ១៤ ប្រទេស ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាគ្រោះធម្មជាតិដ៏សាហាវបំផុតមួយក្នុងកំណត់ត្រា។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបាននាំឱ្យមានការយល់ដឹងជាសកល និងការកែលម្អប្រព័ន្ធព្រមាន។

នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ រលកយក្សស៊ូណាមិដ៏ធំមួយបានវាយប្រហារឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិកភាគខាងកើតនៃប្រទេសជប៉ុន បន្ទាប់ពីរញ្ជួយដីកម្រិត ៩.០ រ៉ិចទ័រ ដែលបានបណ្តាលឱ្យមានគ្រោះមហន្តរាយនុយក្លេអ៊ែរនៅហ្វូគូស៊ីម៉ា និងការស្លាប់របស់មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

រលកយក្សស៊ូណាមិអាចបង្កការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធឆ្នេរ ដូចជាកំពង់ផែ ផ្លូវថ្នល់ សណ្ឋាគារ និងភូមិអ្នកនេសាទ អាចត្រូវបានបំផ្លាញទាំងស្រុង។ យោងតាម Wikipedia ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃរលកយក្សស៊ូណាមិឆ្នាំ២០០៤ បានគិតជាទឹកប្រាក់រាប់ពាន់លានដុល្លារ ដោយមានការរំខានដល់វិស័យទេសចរណ៍ និងជលផលនៅតាមបណ្តាប្រទេសដែលរងគ្រោះ។ ការកសាងឡើងវិញត្រូវការពេលវេលាយូរឆ្នាំ និងថវិកាដ៏ច្រើន។

នៅផ្នែកវប្បធម៌ ពាក្យ "ស៊ូណាមិ" មានប្រភពមកពីភាសាជប៉ុន ដែលមានន័យថា "រលកកំពង់ផែ" (harbour wave) ឆ្លុះបញ្ចាំងពីបទពិសោធន៍របស់អ្នកនេសាទជប៉ុនដែលត្រឡប់មកកំពង់ផែឃើញថាភូមិរបស់ពួកគេត្រូវបានបំផ្លាញដោយរលកដែលពួកគេមិនបានឃើញនៅឯសមុទ្រ។ សហគមន៍ឆ្នេរជាច្រើនមានជំនឿ និងរឿងព្រេងអំពីរលកយក្ស ហើយក្រោយគ្រោះមហន្តរាយ ការចងចាំរួមគ្នា និងពិធីរំឭកត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពីសុវត្ថិភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ ប្រព័ន្ធព្រមានរលកយក្សស៊ូណាមិទំនើបត្រូវបានបង្កើត និងដំណើរការដោយទីភ្នាក់ងារជាតិ និងអន្តរជាតិ។ យោងតាម Wikipedia ឧបករណ៍អណ្តែតទឹក DART (Deep-ocean Assessment and Reporting of Tsunamis) ត្រូវបានដាក់ពង្រាយនៅក្នុងមហាសមុទ្រ ដើម្បីរកមើលការផ្លាស់ប្តូរសម្ពាធទឹកនៅបាតសមុទ្រ និងបញ្ជូនទិន្នន័យតាមផ្កាយរណប។ មជ្ឈមណ្ឌលព្រមានរលកយក្សស៊ូណាមិប៉ាស៊ីហ្វិក (Pacific Tsunami Warning Center) នៅហាវ៉ៃ និងមជ្ឈមណ្ឌលផ្សេងទៀត ធ្វើការរួមគ្នាដើម្បីចេញការព្រមានទាន់ពេលវេលា។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជាមានហានិភ័យទាបជាងបើធៀបនឹងប្រទេសជិតខាងក៏ដោយ ការយល់ដឹងអំពីរលកយក្សស៊ូណាមិ និងការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់គ្រោះមហន្តរាយនៅតែមានសារៈសំខាន់។ កម្ពុជាជាសមាជិកអាស៊ាន បានចូលរួមក្នុងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់ស្តីពីការកាត់បន្ថយហានិភ័យគ្រោះមហន្តរាយ។ ព្រឹត្តិការណ៍ដូចជាការផ្ទុះភ្នំភ្លើងក្រោមទឹកនៅតុងហ្គាក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្កើតរលកយក្សស៊ូណាមិ ដែលបានរំឭកជាថ្មីអំពីសារៈសំខាន់នៃការប្រុងប្រយ័ត្នជាអន្តរជាតិ។