ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាម Wikipedia, អនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ (UNCLOS) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាសន្ធិសញ្ញាច្បាប់សមុទ្រ គឺជាកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិមួយដែលបង្កើតក្របខ័ណ្ឌច្បាប់គ្រប់ជ្រុងជ្រោយសម្រាប់រាល់សកម្មភាពសមុទ្រ និងដែនសមុទ្រទាំងអស់។ វាត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី ១០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២ ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី ១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៤។ គិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ មានរដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ១៦៩ និងសហភាពអឺរ៉ុបដែលជាភាគីនៃអនុសញ្ញានេះ។ សហរដ្ឋអាមេរិកស្ថិតក្នុងចំណោមរដ្ឋដែលមិនទាន់បានផ្តល់សច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ បើទោះបីជាខ្លួនបានចុះហត្ថលេខារួចហើយក៏ដោយ។

UNCLOS មាន១៧ ផ្នែក ៣២០ មាត្រា និង ៩ ឧបសម្ព័ន្ធ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិដ៏ទូលំទូលាយបំផុតមួយ។ តាម Wikipedia, អនុសញ្ញានេះជារឿយៗត្រូវបានហៅថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញសម្រាប់មហាសមុទ្រ ព្រោះវាកំណត់សិទ្ធិ និងទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋក្នុងការប្រើប្រាស់សមុទ្រ និងធនធានសមុទ្រ។

បទប្បញ្ញត្តិសំខាន់ៗ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia, UNCLOS បានកំណត់តំបន់សមុទ្រផ្សេងៗដែលមានសារៈសំខាន់សម្រាប់រដ្ឋឆ្នេរ។ ទីមួយ គឺ បន្ទាត់គោល (baseline) ដែលជាខ្សែបន្ទាត់ចាប់ផ្តើមសម្រាប់វាស់តំបន់សមុទ្រទាំងអស់។ ទឹកខាងក្នុង (internal waters) គឺជាតំបន់ទឹកដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងបន្ទាត់គោល ដែលរដ្ឋឆ្នេរមានអធិបតេយ្យភាពពេញលេញដូចគ្នានឹងទឹកដីគោកដែរ។ សមុទ្រដែនដី (territorial sea) មានចម្ងាយរហូតដល់ ១២ ម៉ាយសមុទ្រ ពីបន្ទាត់គោល ហើយរដ្ឋឆ្នេរមានអធិបតេយ្យភាព ប៉ុន្តែនាវាបរទេសអាចប្រើសិទ្ធិឆ្លងកាត់ដោយសន្តិវិធីបាន។

តំបន់ជាប់គ្នា (contiguous zone) មានចម្ងាយរហូតដល់ ២៤ ម៉ាយសមុទ្រ ពីបន្ទាត់គោល ដែលរដ្ឋឆ្នេរអាចអនុវត្តច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ គយ ពន្ធដារ អន្តោប្រវេសន៍ និងសុខាភិបាល។ បន្ទាប់មកគឺតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ (exclusive economic zone ឬ EEZ) ដែលមានចម្ងាយរហូតដល់ ២០០ ម៉ាយសមុទ្រ ដែលរដ្ឋឆ្នេរមានសិទ្ធិពិសេសក្នុងការរុករក ធ្វើអាជីវកម្ម អភិរក្ស និងគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិ មិនថានៅក្នុងទឹក ឬបាតសមុទ្រឡើយ។ ខណ្ឌសហទ្វីប (continental shelf) អាចលាតសន្ធឹងដល់ ៣៥០ ម៉ាយសមុទ្រ ឬថែមទាំងច្រើនជាងនេះ អាស្រ័យលើលក្ខខណ្ឌភូមិសាស្ត្រ។

ក្រៅពីតំបន់ទាំងនេះគឺ សមុទ្រសាធារណៈ (high seas) ដែលគ្មានរដ្ឋណាមួយមានអធិបតេយ្យភាព ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាសម្បត្តិរួមរបស់មនុស្សជាតិ។ UNCLOS ក៏បានបង្កើតយន្តការស្ថាប័នសំខាន់ៗដូចជា អាជ្ញាធរបាតសមុទ្រអន្តរជាតិ (International Seabed Authority) សម្រាប់គ្រប់គ្រងសកម្មភាពរុករករ៉ែក្នុងតំបន់បាតសមុទ្រជ្រៅ និងសាលាក្តីអន្តរជាតិសម្រាប់ច្បាប់សមុទ្រ (ITLOS) សម្រាប់ដោះស្រាយវិវាទរវាងរដ្ឋភាគី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ការបង្កើត UNCLOS មានប្រវត្តិដ៏យូរ។ មុនឆ្នាំ១៩៨២ សហគមន៍អន្តរជាតិបានព្យាយាមធ្វើកូដកម្មច្បាប់សមុទ្រតាមរយៈអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវចំនួនបួន ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដែលទាក់ទងនឹងសមុទ្រដែនដី សមុទ្រសាធារណៈ ការនេសាទ និងខណ្ឌសហទ្វីប។ ប៉ុន្តែអនុសញ្ញាទាំងនោះមានភាគីចូលរួមតិច ហើយមិនអាចដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមដែលកំពុងកើនឡើង ដូចជាការទាមទារលើធនធានបាតសមុទ្រជាដើម។ តាម Wikipedia, ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោក Arvid Pardo តំណាងប្រទេសម៉ាល់ត៍ បានថ្លែងសុន្ទរកថាដ៏ល្បីល្បាញនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយស្នើឱ្យចាត់ទុកបាតសមុទ្រជ្រៅជា មត៌ករួមរបស់មនុស្សជាតិ។ សំណើនេះបានជំរុញឱ្យមានការកោះប្រជុំ UNCLOS III ដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៧៣។

បន្ទាប់ពីការចរចាអស់រយៈពេល ៩ ឆ្នាំ អត្ថបទចុងក្រោយរបស់ UNCLOS ត្រូវបានអនុម័តនៅម៉ុងតេហ្គូបេ (Montego Bay) ប្រទេសចាម៉ៃកា។ ការចូលជាធរមានត្រូវបានពន្យាររហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៤ ព្រោះតម្រូវការឱ្យមានសច្ចាប័នពី ៦០ រដ្ឋ ហើយក៏មានការព្រួយបារម្ភពីប្រទេសឧស្សាហកម្មអំពីបទប្បញ្ញត្តិស្តីពីការជីករ៉ែក្នុងបាតសមុទ្រ (Part XI)។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ កិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៩៤ ស្តីពីការអនុវត្ត Part XI ត្រូវបានអនុម័ត ដែលបានកែប្រែយន្តការមួយចំនួន។ សហរដ្ឋអាមេរិកនៅតែមិនផ្តល់សច្ចាប័នរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ដោយហេតុផលខាងនយោបាយក្នុងស្រុក និងកង្វល់អំពីកម្រិតអធិបតេយ្យភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២១ UNCLOS កាន់តែមានសារៈសំខាន់ជាឧបករណ៍គតិយុត្តសម្រាប់ដោះស្រាយជម្លោះដែនសមុទ្រ។ តាម Wikipedia, ករណីដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាងគេគឺវិវាទនៅសមុទ្រចិនខាងត្បូង ដែលមានប្រទេសជាច្រើនទាមទារកោះ និងតំបន់សមុទ្រ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាម ហ្វីលីពីន ម៉ាឡេស៊ី ប្រ៊ុយណេ និងតៃវ៉ាន់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៦ តុលាការអាជ្ញាកណ្តាលដែលបង្កើតឡើងក្រោម UNCLOS បានសម្រេចឱ្យហ្វីលីពីនឈ្នះក្តីលើបណ្តឹងប្រឆាំងនឹងការទាមទាររបស់ចិន ដោយយល់ថាការទាមទារដោយផ្អែកលើសិទ្ធិជាប្រវត្តិសាស្ត្រមិនស្របនឹង UNCLOS ទេ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសចិនបានបដិសេធមិនទទួលយកសាលក្រមនេះឡើយ។

ចំពោះកម្ពុជា តាម Wikipedia, ប្រទេសនេះជារដ្ឋភាគីនៃ UNCLOS ហើយអាចអនុវត្តក្របខ័ណ្ឌនេះសម្រាប់ការទាមទារដែនសមុទ្រ និងការគ្រប់គ្រងធនធាននេសាទ ព្រមទាំងការរុករកប្រេង និងឧស្ម័ននៅក្នុងដែនសមុទ្ររបស់ខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត បញ្ហាប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការឡើងកម្ពស់ទឹកសមុទ្របានធ្វើឱ្យសំណួរអំពីបន្ទាត់គោល និងការបាត់បង់ទឹកដីឆ្នេរកាន់តែមានភាពបន្ទាន់ ដែល UNCLOS កំពុងត្រូវបានអ្នកច្បាប់ និងអ្នកនយោបាយពិភាក្សាឡើងវិញ។

ជារួម បើតាម Wikipedia, UNCLOS នៅតែជាក្របខ័ណ្ឌគន្លឹះសម្រាប់រក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់ផ្លូវច្បាប់នៅលើសមុទ្រ ហើយត្រូវបានលើកយកមកប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់ដោយរដ្ឋ និងស្ថាប័នអន្តរជាតិ។