ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្គានីស្ថានដែលអូសបន្លាយពីឆ្នាំ២០០១ ដល់ឆ្នាំ២០២១ គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏វែងបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយោធារបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដោយវែងជាងសង្គ្រាមវៀតណាមរហូតដល់៦ខែ។ សង្គ្រាមនេះបានចាប់ផ្តើមឡើងដោយការឈ្លានពានរបស់ក្រុមចម្រុះដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ក្រោមឈ្មោះប្រតិបត្តិការសេរីភាពយូរអង្វែង (Operation Enduring Freedom) ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងការវាយប្រហារភេរវកម្មថ្ងៃទី ១១ កញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ (9/11) ដែលធ្វើឡើងដោយក្រុមអាល់កៃដា ដែលមានមូលដ្ឋាននៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងមានទំនាក់ទំនងជាមួយរបបតាលីបង់។

កងកម្លាំងចម្រុះបានគាំទ្រសម្ព័ន្ធភាគខាងជើង (Northern Alliance) ហើយបានបណ្តេញក្រុមតាលីបង់ចេញពីមជ្ឈមណ្ឌលប្រជាជនសំខាន់ៗ ដូច្នេះផ្តួលរលំរដ្ឋឥស្លាមអេមីរ៉ាត់របស់តាលីបង់។ នៅឆ្នាំ២០០៤ រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋឥស្លាមដែលគាំទ្រដោយអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែនៅពេលនោះ ក្រុមតាលីបង់ក្រោមការដឹកនាំរបស់មូឡាឡោម័រ បានរៀបចំឡើងវិញ និងចាប់ផ្តើមបះបោរប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងកងកម្លាំងចម្រុះ។ ទីបំផុត ជម្លោះនេះបានបញ្ចប់ដោយការវាយលុករបស់តាលីបង់នៅឆ្នាំ២០២១ ដែលបានបង្កើតរដ្ឋឥស្លាមអេមីរ៉ាត់ឡើងវិញ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អាហ្វហ្គានីស្ថានជាប្រទេសគ្មានច្រកសមុទ្រ ស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃអាស៊ីខាងត្បូង និងអាស៊ីកណ្តាល។ ប្រទេសនេះមានភ្នំខ្ពស់ៗ និងជ្រលងភ្នំជាច្រើន ដែលធ្វើឲ្យប្រតិបត្តិការយោធាមានការលំបាក និងអូសបន្លាយពេល។ ប្រជាជនអាហ្វហ្គានីស្ថានមានចម្រុះជនជាតិ រួមទាំង ប៉ាស្ទុន តាជីក ហាហ្សារ៉ា និងអ៊ូសបេក ដែលធ្វើឲ្យស្ថានការណ៍នយោបាយ និងសន្តិសុខកាន់តែស្មុគស្មាញ។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម តំបន់ជនបទភាគខាងត្បូង និងខាងកើត បានក្លាយជាបន្ទាយរឹងមាំរបស់ក្រុមតាលីបង់ ខណៈទីក្រុងធំៗដូចជា កាប៊ុល និងម៉ាហ្សា-អ៊ី-សារីហ្វ (Mazar-i-Sharif) ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាល។ សង្គ្រាមបានបង្កឲ្យមានការផ្លាស់ទីលំនៅដ៏ធំធេងនៃប្រជាជន ដែលបានបង្កើតវិបត្តិជនភៀសខ្លួនធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងតំបន់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមនេះបានចាប់ផ្តើមភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការវាយប្រហារ 9/11 នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតី ចច ដាប់ប៊លយូ ប៊ូស បានប្រកាស "សង្គ្រាមប្រឆាំងភេរវកម្ម" ហើយបានបើកប្រតិបត្តិការឈ្លានពានអាហ្វហ្គានីស្ថាននៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០១។ កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធ រួមជាមួយសម្ព័ន្ធភាគខាងជើង បានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុងធំៗយ៉ាងរហ័ស ហើយនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១ របបតាលីបង់ត្រូវបានផ្តួលរលំ។ ទោះបីជាយ៉ាងណា ក្រុមតាលីបង់ និងអាល់កៃដា មិនបានត្រូវបំផ្លាញទាំងស្រុងទេ។ មេដឹកនាំអាល់កៃដា អូសាម៉ា ប៊ីន ឡាដិន បានរត់គេចខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។

ចាប់ពីឆ្នាំ២០០២ ក្រុមតាលីបង់បានចាប់ផ្តើមការបះបោរឡើងវិញ ដោយប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃ និងការវាយប្រហារដោយគ្រឿងផ្ទុះ។ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខបានយ៉ាប់យ៉ឺននៅឆ្នាំ២០០៦ ហើយប្រទេសជាសមាជិកណាតូ បានបញ្ជូនកងទ័ពបន្ថែម ក្រោមក្របខ័ណ្ឌកងកម្លាំងជំនួយសន្តិសុខអន្តរជាតិ (ISAF)។ ការប្រយុទ្ធដ៏ស្វិតស្វាញបានកើតឡើងនៅខេត្តហេលម័ន និងកាន់ដាហា។ នៅឆ្នាំ២០០៩ ប្រធានាធិបតី បារ៉ាក់ អូបាម៉ា បានបង្កើនទ័ពអាមេរិកយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែក៏បានកំណត់ពេលវេលាសម្រាប់ការដកទ័ពផងដែរ។ នៅឆ្នាំ២០១១ អូសាម៉ា ប៊ីន ឡាដិន ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងពិសេសអាមេរិកនៅប៉ាគីស្ថាន។

បន្ទាប់ពីឆ្នាំ២០១៤ កងកម្លាំង ISAF បានបញ្ចប់បេសកកម្មប្រយុទ្ធ ហើយបេសកកម្មគាំទ្រយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ (Resolute Support) បានចាប់ផ្តើម ដោយផ្តោតលើការបណ្តុះបណ្តាលកងកម្លាំងសន្តិសុខអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ នៅថ្ងៃទី ២៩ កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងក្រុមតាលីបង់ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងដូហា ប្រទេសកាតា។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានកំណត់ឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិកដកទ័ពទាំងអស់ ហើយតាលីបង់បានសន្យាថានឹងចរចាសន្តិភាពជាមួយរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្គានីស្ថាន ប៉ុន្តែការចរចាទាំងនោះមិនបានសម្រេចជាផ្លូវការទេ។

នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីការដកទ័ពរបស់អាមេរិក ក្រុមតាលីបង់បានបើកការវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំ ដោយដណ្តើមកាន់កាប់ទីរួមខេត្តបន្តបន្ទាប់ ហើយនៅថ្ងៃទី ១៥ សីហា ឆ្នាំ២០២១ ក្រុមតាលីបង់បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុលដោយគ្មានការប្រយុទ្ធ។ រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋឥស្លាមបានដួលរលំ ហើយរដ្ឋឥស្លាមអេមីរ៉ាត់ត្រូវបានប្រកាសឡើងវិញ ដែលជាការបញ្ចប់សង្គ្រាមរយៈពេល ២០ ឆ្នាំ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមនេះបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ច និងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ តាមវិគីភីឌា ការចំណាយយោធារបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តមានចំនួនដ៏ធំសម្បើម ប៉ុន្តែការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចក្នុងប្រទេសនៅតែមានកម្រិត ដោយសារអំពើពុករលួយ និងអសន្តិសុខ។ ជាលទ្ធផល ប្រជាជនអាហ្វហ្គានីស្ថានភាគច្រើនរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រ ហើយជំរំជនភៀសខ្លួនដូចក្នុងរូបភាពបានក្លាយជារឿងធម្មតា។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ សង្គ្រាមបាននាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរដ៏សំខាន់។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃរបបសាធារណរដ្ឋ ស្ត្រីអាហ្វហ្គានីស្ថានទទួលបានសិទ្ធិកាន់តែច្រើន រួមទាំងការចូលរៀន និងការចូលរួមក្នុងជីវិតសាធារណៈ។ ប៉ុន្តែការវិលត្រឡប់មកកាន់អំណាចរបស់តាលីបង់នៅឆ្នាំ២០២១ បានបង្កឲ្យមានការព្រួយបារម្ភថា សិទ្ធិទាំងនោះនឹងត្រូវបានដកហូតឡើងវិញ ជាពិសេសសិទ្ធិអប់រំរបស់កុមារី។ យោងតាមវិគីភីឌា អំពើហិង្សា និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សបានកើតមានជាបន្តបន្ទាប់ ដែលបង្កឲ្យមានការថ្កោលទោសពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ស្ថានការណ៍នៅអាហ្វហ្គានីស្ថាននៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុកនៃការយកចិត្តទុកដាក់របស់សហគមន៍អន្តរជាតិ។ តាមវិគីភីឌា ការដួលរលំនៃរបបសាធារណរដ្ឋ និងការវិលត្រឡប់របស់តាលីបង់ បានបង្កើតវិបត្តិមនុស្សធម៌ធ្ងន់ធ្ងរ ដោយប្រជាជនរាប់លាននាក់ត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌ជាបន្ទាន់។ ទោះបីជាតាលីបង់បានប្រកាសថាពួកគេនឹងគ្រប់គ្រងដោយសន្តិវិធីក៏ដោយ ក៏របាយការណ៍អំពីការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងការគាបសង្កត់នៅតែបន្តលេចឡើង។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្គានីស្ថានជាមេរៀនដ៏សំខាន់អំពីដែនកំណត់នៃអន្តរាគមន៍យោធា និងការកសាងជាតិនៅក្នុងបរិបទដែលមានការបែងចែកជាតិពន្ធ័ និងនិន្នាការសាសនាខ្លាំង។ វាជាសាក្សីនៃភាពធន់របស់ចលនាប្រដាប់អាវុធ ដែលអាចឈ្នះសង្គ្រាមប្រឆាំងមហាអំណាច តាមរយៈការប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងភូមិសាស្ត្រ និងការគាំទ្រពីប្រជាជននៅតាមជនបទ។