ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia, សិទ្ធិស្ត្រី គឺជាសិទ្ធិ និងអ្វីដែលត្រូវបានទាមទារសម្រាប់ស្ត្រី និងក្មេងស្រីនៅទូទាំងពិភពលោក។ ពួកគេជាមូលដ្ឋាននៃចលនាសិទ្ធិស្ត្រីនៅសតវត្សទី ១៩ និងចលនានារីនិយម (feminist movements) ក្នុងសតវត្សទី ២០ និង ២១។ នៅប្រទេសខ្លះ, សិទ្ធិទាំងនេះត្រូវបានកំណត់ជាស្ថាប័ន និងគាំទ្រដោយច្បាប់, ទំនៀមទម្លាប់, និងឥរិយាបទ, ឯនៅប្រទេសដទៃវិញ, ពួកគេត្រូវបានព្រងើយកន្តើយ និងបង្ក្រាប។ សិទ្ធិស្ត្រីខុសពីសិទ្ធិមនុស្សទូទៅ ដោយសារការរើសអើងប្រវត្តិសាស្ត្រនិងប្រពៃណីដែលលម្អៀងទៅរកបុរសនិងក្មេងប្រុស ជាជាងស្ត្រីនិងក្មេងស្រី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ស្ថានភាពសិទ្ធិស្ត្រីប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងតាមតំបន់ភូមិសាស្ត្រ និងសហគមន៍។ យោងតាម Wikipedia, នៅបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើន ស្ត្រីទទួលបានសមភាពស្ទើរពេញលេញក្រោមច្បាប់, ខណៈនៅផ្នែកខ្លះនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក, មជ្ឈិមបូព៌ា, និងអាស៊ីខាងត្បូង, ស្ត្រីនៅតែរងការរឹតត្បិតលើវិស័យអប់រំ, ការងារ, និងសិទ្ធិនយោបាយ។ ជាឧទាហរណ៍, នៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ស្ត្រីទើបតែទទួលបានសិទ្ធិបើកបររថយន្តនៅឆ្នាំ ២០១៨ ហើយប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលបុរសនៅតែដាក់កម្រិតលើការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេ។ ប្រទេសដូចជាអ៊ីស្លង់, ន័រវែស, និងហ្វាំងឡង់ ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ក្នុងសន្ទស្សន៍សមភាពយេនឌ័រសកល។ អត្រាមរណភាពមាតា (maternal mortality) ដកស្រង់ដោយ Wikipedia ពីទិន្នន័យ WHO បង្ហាញពីគម្លាតធំធេងរវាងតំបន់អភិវឌ្ឍន៍និងកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ឫសគល់នៃសិទ្ធិស្ត្រីអាចតាមដានរហូតដល់សម័យបុរាណ។ នៅស៊ូមេរ (Sumer) ក្នុងសហសវត្សទី ៣ មុន គ.ស., ស្ត្រីអាចធ្វើសាក្សី, កាន់កាប់ទ្រព្យ, និងប្រកបមុខរបរឯករាជ្យ។ អេនហេឌូអាណា (Enheduanna) ជាបូជាចារ្យនិងជាកវីស្ត្រីដំបូងគេដែលមានឈ្មោះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ, នៅសតវត្សទី ២៣ មុន គ.ស.។ នៅអេហ្ស៊ីបបុរាណ, ព្រះនាងហាតសេបស៊ូតសោយរាជ្យជាព្រះផារ៉ោនពេញសិទ្ធិ។ ផ្ទុយទៅវិញ, នៅក្រិកនិងរ៉ូមបុរាណ, ស្ត្រីមានសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់មានកំណត់ ហើយត្រូវបានដកចេញពីឆាកនយោបាយ។

ក្នុងយុគសម័យកណ្តាលអឺរ៉ុប, ស្ត្រីភាគច្រើនបំពេញតួនាទីក្នុងផ្ទះ, ប៉ុន្តែមានស្ត្រីខ្លះធ្វើជាសិប្បករក្នុងសមាគម (guilds)។ ការប្រហារជីវិតមេធ្មប់ (witch hunts) ចន្លោះសតវត្សទី ១៥-១៨ បានតម្រង់គោលដៅស្ត្រីជាច្រើន; សៀវភៅ «Malleus Maleficarum» បានផ្សព្វផ្សាយគំនិតថាស្ត្រីងាយនឹងក្លាយជាមេធ្មប់។ នៅប្រទេសចិន, ការចងជើង (foot binding) បានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ១០ និងបន្តធ្វើទារុណកម្មស្ត្រីរាប់លាននាក់រហូតដល់ដើមសតវត្សទី ២០។

យុគនៃការត្រាស់ដឹង (Enlightenment) នាំឱ្យមានការបង្កើតសំនេរស្ត្រីនិយមមុនគេ។ នៅឆ្នាំ ១៧៩១, អូឡាំប ដឺ ហ្គូច (Olympe de Gouges) បោះពុម្ព «សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិស្ត្រី និងពលរដ្ឋស្រី»។ ឆ្នាំ ១៧៩២, ម៉ារី វូលស្តូនក្រាហ្វ (Mary Wollstonecraft) សរសេរ «A Vindication of the Rights of Woman» ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាគ្រឹះនៃទស្សនវិជ្ជានារីនិយម ដោយប្រកែកថាស្ត្រីមិនមែនអន់ជាងបុរសដោយធម្មជាតិទេ ប៉ុន្តែមកពីខ្វះឱកាសអប់រំ។

ចលនាទាមទារសិទ្ធិបោះឆ្នោត (suffrage) រីកដុះដាលពេញសតវត្សទី ១៩។ នូវែលសេឡង់ក្លាយជាប្រទេសដំបូងផ្តល់សិទ្ធិបោះឆ្នោតដល់ស្ត្រីនៅឆ្នាំ ១៨៩៣, តាមពីក្រោយដោយអូស្ត្រាលីឆ្នាំ ១៩០២។ នៅចក្រភពអង់គ្លេស, សហភាពសង្គមនយោបាយស្ត្រី (WSPU) ដឹកនាំដោយអេមមីលីន ផេងខឺសឺត (Emmeline Pankhurst) ប្រើវិធីតស៊ូស៊ីវិល និងសម្រេចបានសិទ្ធិបោះឆ្នោតមួយផ្នែកនៅឆ្នាំ ១៩១៨ និងពេញលេញនៅឆ្នាំ ១៩២៨។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តវិសោធនកម្មទី ១៩ នៅឆ្នាំ ១៩២០។ ទន្ទឹមគ្នានេះក៏មានចលនាប្រឆាំង ដូចជាសមាគមជាតិប្រឆាំងសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រីជាដើម។

ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ២, សហគមន៍អន្តរជាតិបានបង្កើតក្របខ័ណ្ឌសិទ្ធិស្ត្រី។ អនុសញ្ញា CEDAW ត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិអនុម័តនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលចាត់ទុកជាច្បាប់សិទ្ធិស្ត្រីអន្តរជាតិ។ សេចក្តីប្រកាសនិងកម្មវិធីសកម្មភាពទីក្រុងប៉េកាំងឆ្នាំ ១៩៩៥ បានកំណត់គោលដៅយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់សមភាពយេនឌ័រទូទាំងពិភពលោក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច, សិទ្ធិស្ត្រីរួមមានសិទ្ធិទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលស្មើគ្នា, សិទ្ធិកាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិ, និងសិទ្ធិចូលរួមក្នុងកម្លាំងពលកម្មដោយគ្មានការរើសអើង។ យោងតាម Wikipedia, ស្ត្រីធ្លាប់ត្រូវបានដកចេញពីវិជ្ជាជីវៈជាច្រើនរហូតដល់សតវត្សទី ២០។ អេលីហ្សាបែត ប្លាកវែល (Elizabeth Blackwell) បានក្លាយជាស្ត្រីដំបូងដែលទទួលសញ្ញាបត្រវេជ្ជសាស្ត្រនៅសហរដ្ឋអាមេរិក, និងជាស្ត្រីដំបូងនៅលើបញ្ជីពេទ្យចក្រភពអង់គ្លេស។ សព្វថ្ងៃ, គម្លាតប្រាក់ឈ្នួលយេនឌ័រ (gender pay gap) នៅតែជាបញ្ហាទូទាំងពិភពលោក ទោះបីជាមានច្បាប់ហាមឃាត់ក៏ដោយ។

ផ្នែកវប្បធម៌ដើរតួយ៉ាងសំខាន់លើសិទ្ធិស្ត្រី។ ទំនៀមទម្លាប់បង្កគ្រោះថ្នាក់ដូចជា ការចងជើងនៅចិន, ការកាត់ស្បែកប្រដាប់ភេទស្ត្រី (FGM) នៅតំបន់អាហ្វ្រិកនិងមជ្ឈិមបូព៌ា, និងការឃុំឃាំងស្ត្រីក្នុងផ្ទះ (purdah) នៅសង្គមខ្លះ សុទ្ធតែដាក់កំហិតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើសេរីភាពស្ត្រី។ ម៉្យាងវិញទៀត, មានសង្គមដែលលើកតម្កើងតួនាទីស្ត្រី ដូចជាកងទ័ពស្ត្រីដាហូមេ (Dahomey Amazons) នៅអាហ្វ្រិកខាងលិច, ឬតួនាទីនារីក្នុងកុលសម្ព័ន្ធអាមេរិកដើមមួយចំនួន។

សិទ្ធិបន្តពូជ (reproductive rights) ជាផ្នែកដ៏សំខាន់និងចម្រូងចម្រាស់។ ម៉ាហ្គារ៉េត សេងហ្គឺ (Margaret Sanger) និង ម៉ារី ស្តូប (Marie Stopes) ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកត្រួសត្រាយចលនាពន្យារកំណើត (birth control) នៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអង់គ្លេស។ សិទ្ធិរំលូតកូន (abortion) ដោយសុវត្ថិភាពនៅតែមិនមានជាសកល ហើយជាប្រធានបទនយោបាយដ៏ក្តៅគគុកនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សទី ២១, សិទ្ធិស្ត្រីនៅតែជាបញ្ហាសកលដ៏សំខាន់។ ចលនា #MeToo ដែលផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ បានបរិហារការបៀតបៀនផ្លូវភេទទ្រង់ទ្រាយធំនៅក្នុងឧស្សាហកម្មនានា។ នៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន, ក្រោយក្រុមតាលីបង់ដណ្តើមអំណាចឆ្នាំ ២០២១, ស្ត្រីត្រូវបានហាមឃាត់ការសិក្សាថ្នាក់មធ្យមឡើងទៅ និងដកចេញពីការងារស្ទើរទាំងអស់។ នៅអ៊ីរ៉ង់, មរណភាពរបស់ម៉ាហ្សា អាមីនី (Mahsa Amini) ឆ្នាំ ២០២២ ក្រោយត្រូវប៉ូលីសសីលធម៌ឃាត់ខ្លួន បានបង្កបាតុកម្មធំៗក្រោមបាវចនា «ស្ត្រី, ជីវិត, សេរីភាព»។

នៅក្នុងតំបន់អាស៊ាន កម្ពុជាក៏កំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាសិទ្ធិស្ត្រីដូចជាអំពើហិង្សាផ្អែកលើយេនឌ័រ និងការធ្វើអាជីវកម្មផ្លូវភេទ ទោះបីមានការដាក់ចេញច្បាប់ និងគោលនយោបាយក៏ដោយ។ សម្រាប់អ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរ, ការតាមដានសិទ្ធិស្ត្រីជារឿងសំខាន់ដើម្បីយល់ពីនិន្នាការសង្គម និងផលប៉ះពាល់ពីកាតព្វកិច្ចអន្តរជាតិដែលកម្ពុជាមាន ដូចជាការអនុវត្តអនុសញ្ញា CEDAW ជាដើម។