ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia, យេស៊ីនីញ៉ា ប៉េស្ទីស (Yersinia pestis) គឺជាបាក់តេរីក្រាម-អវិជ្ជមាន (gram-negative) ដែលមានរូបរាងកូកូបាស៊ីលូស (coccobacillus) មិនចល័ត និងគ្មានស្ព័រ។ វាស្ថិតនៅក្នុងអម្បូរ Yersinia ហើយមានការវិវត្តមកពីបាក់តេរី Yersinia pseudotuberculosis កាលពីចន្លោះ ១,៥០០ ទៅ ២០,០០០ ឆ្នាំមុន។ ការវិវត្តនេះរួមមានការទទួលយកផ្លាស្មីត (plasmids) ថ្មីៗដែលអនុញ្ញាតឱ្យវារស់នៅក្នុងចៃឆ្កែ និងចម្លងជំងឺ។ Y. pestis គឺជាភ្នាក់ងារបង្កជំងឺប៉េស្ត (plague) ដែលបានធ្វើឱ្យមានរោគរាតត្បាតដ៏សាហាវបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដូចជា ការរាតត្បាតនៃជំងឺប៉េស្តយូស្ទីនៀន (Plague of Justinian) និងការស្លាប់ខ្មៅ (Black Death) ជាដើម។

ជំងឺប៉េស្តមានទម្រង់សំខាន់បីប្រភេទ គឺ ប៉េស្តព្រូន (bubonic) ប៉េស្តក្នុងឈាម (septicemic) និងប៉េស្តសួត (pneumonic)។ Y. pestis ជាបាក់តេរីប៉ារ៉ាស៊ីតគ្មានអុកស៊ីហ្សែនជំនួស (facultative anaerobic) ដែលអាចឆ្លងទៅមនុស្សតាមរយៈមេការចម្លងសំខាន់ៗដូចជា ចៃឆ្កែកណ្តុរបូព៌ា (Xenopsylla cheopis)។ ក្នុងទម្រង់ប៉េស្តសួត ការឆ្លងអាចកើតឡើងតាមដំណក់ទឹកក្នុងខ្យល់ពីការក្អក ឬកណ្តាស់ ដែលធ្វើឱ្យទម្រង់នេះមានការចម្លងឆាប់រហ័សនិងគ្រោះថ្នាក់ខ្ពស់។ ដោយសារវាជាប៉ារ៉ាស៊ីតនៃចៃឆ្កែ ដែលជាប៉ារ៉ាស៊ីតរបស់កណ្តុរផងដែរ Y. pestis ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា ហាយភើប៉ារ៉ាស៊ីត (hyperparasite)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ជំងឺប៉េស្តគឺជាជំងឺឆ្លងដែលបន្តមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់ប្រចាំតំបន់ (endemic foci) ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ជាពិសេសនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក អាស៊ី និងអាមេរិក។ ប្រទេសដែលមានរបាយការណ៍ជាញឹកញាប់រួមមាន ម៉ាដាហ្គាស្កា សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ប៉េរូ និងមីយ៉ាន់ម៉ា។ កណ្តុរ និងសត្វកកេរផ្សេងទៀត ដើរតួជាទុនបម្រុងធម្មជាតិ (reservoir) របស់បាក់តេរី ខណៈចៃឆ្កែ (fleas) ជាពិសេសប្រភេទ Xenopsylla cheopis គឺជាភ្នាក់ងារចម្លង (vector) ដ៏សំខាន់។ នៅពេលចៃឆ្កែខាំសត្វដែលឆ្លង វាលេបបាក់តេរីចូល ហើយបាក់តេរីកើនឡើងក្នុងបំពង់អាហាររបស់វា បង្កើតជាស្រទាប់ជីវៈ (biofilm) ដែលស្ទះផ្លូវអាហារ។ ពេលចៃឆ្កែព្យាយាមខាំមនុស្ស ឬសត្វផ្សេងទៀត វានឹងក្អួតបាក់តេរីចូលទៅក្នុងមុខរបួស បណ្តាលឱ្យឆ្លង។

មនុស្សអាចឆ្លងបានតាមរយៈការខាំរបស់ចៃឆ្កែដែលឆ្លង ការប៉ះពាល់ផ្ទាល់ជាមួយជាលិកាសត្វដែលឆ្លង ឬតាមដំណក់ទឹកដង្ហើមក្នុងករណីប៉េស្តសួត។ ទោះបីជាករណីជំងឺចំពោះមនុស្សមានកម្រិតទាបនាពេលបច្ចុប្បន្នក៏ដោយ តំបន់ប្រចាំតំបន់ត្រូវបានត្រួតពិនិត្យយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ដោយអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ដើម្បីទប់ស្កាត់ការរាតត្បាតទ្រង់ទ្រាយធំ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia Y. pestis ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាបុព្វហេតុនៃរោគរាតត្បាតធំៗក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ការរាតត្បាតដ៏ល្បីដំបូងគេគឺ ជំងឺប៉េស្តយូស្ទីនៀន (Plague of Justinian) ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង ក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៥ ទៅ ៥០ លាននាក់ ធ្វើឱ្យប្រជាជននៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេថយចុះយ៉ាងខ្លាំង។ បន្ទាប់មក ការស្លាប់ខ្មៅ (Black Death) នៅសតវត្សរ៍ទី១៤ បានវាយប្រហារទ្វីបអឺរ៉ុប អាស៊ី និងអាហ្វ្រិកខាងជើង ដោយបានបំផ្លាញប្រជាជនអឺរ៉ុបពី ៣០% ទៅ ៦០% និងបណ្តាលឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។

ការរកឃើញភ្នាក់ងារបង្កដោយវិទ្យាសាស្ត្របានកើតឡើងនៅក្នុងអំឡុងការរាតត្បាតលើកទីបី ដែលចាប់ផ្តើមពីភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៨៥៥។ នៅឆ្នាំ១៨៩៤ លោក Alexandre Yersin អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង-ស្វីស បានញែកបាក់តេរីនេះចេញពីសំណាកព្រូន (bubo) នៅទីក្រុងហុងកុង ហើយបង្ហាញថាវាជាបុព្វហេតុនៃជំងឺប៉េស្ត។ ក្រោយមក អ្នកស្រាវជ្រាវបានរកឃើញតួនាទីរបស់ចៃឆ្កែ និងកណ្តុរក្នុងវដ្តចម្លង។ ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ កំឡុងការរាតត្បាតនៅទីក្រុង Porto ប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ លោក Ricardo Jorge ក៏បានញែកបាក់តេរីនេះដោយជោគជ័យ (ដូចរូបភាព)។

ការរាតត្បាតលើកទីបីបានបន្តរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយមានករណីរាប់លាននៅឥណ្ឌា ចិន និងតំបន់ផ្សេងទៀត។ ការអភិវឌ្ឍថ្នាំអង់ទីប៊ីយ៉ូទិក និងវិធានការសុខភាពសាធារណៈទំនើបបានកាត់បន្ថយអត្រាស្លាប់យ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការរាតត្បាតជំងឺប៉េស្ត ជាពិសេសការស្លាប់ខ្មៅ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ច និងជីវិតវប្បធម៌នៅអឺរ៉ុប។ តាមការពិពណ៌នាពី Wikipedia ការថយចុះចំនួនប្រជាជនយ៉ាងខ្លាំងនាំឱ្យមានកង្វះកម្លាំងពលកម្ម ដែលបណ្តាលឱ្យប្រាក់ឈ្នួលកើនឡើង និងធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសក្តិភូមិចុះខ្សោយ។ កសិករជាច្រើនបានចាកចេញពីដីធ្លី បង្កើតឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទៅរកសេដ្ឋកិច្ចបែបមូលធនដំបូង និងការកើនឡើងនៃមជ្ឈវណ្ណៈ។

តាមផ្នែកវប្បធម៌ ការស្លាប់ខ្មៅបានបន្សល់ទុកស្លាកស្នាមនៅក្នុងសិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ និងសាសនា។ ស្នាដៃដូចជា "Danse Macabre" (របាំនៃសេចក្តីស្លាប់) បានបង្ហាញពីការភ័យខ្លាច និងការទទួលយកសេចក្តីស្លាប់ក្នុងសម័យនោះ។ ចលនាសាសនាជ្រុលនិយម និងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើជនជាតិភាគតិច (ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វ) ក៏កើតមានឡើងជាញឹកញាប់ ដោយសារការស្វែងរកពពួកអ្នកទទួលទោស។

សព្វថ្ងៃ ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចផ្ទាល់នៃជំងឺប៉េស្តមានកម្រិតទាប ប៉ុន្តែការចំណាយសម្រាប់ការឃ្លាំមើល ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ និងការព្យាបាលនៅតំបន់ប្រចាំតំបន់ នៅតែជាបន្ទុកសម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍មួយចំនួន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នាពេលបច្ចុប្បន្ន យោងតាម Wikipedia ជំងឺប៉េស្តនៅតែជាកង្វល់សុខភាពសាធារណៈពិភពលោក។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ចាត់ទុកវាជាជំងឺឆ្លងដែលត្រូវរាយការណ៍ឡើងវិញ (notifiable disease) ហើយការផ្ទុះរាតត្បាតថ្មីៗនៅម៉ាដាហ្គាស្កា (ឆ្នាំ២០១៧) និងតំបន់ផ្សេងទៀតបានបង្ហាញពីសមត្ថភាពរបស់វាក្នុងការវិលត្រឡប់មកវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ការព្រួយបារម្ភអំពីភាពធន់នឹងថ្នាំអង់ទីប៊ីយ៉ូទិកក៏កំពុងកើនឡើងផងដែរ ដោយនៅឆ្នាំ១៩៩៥ មានរបាយការណ៍អំពីប្រភេទ Y. pestis ដែលធន់នឹងថ្នាំជាច្រើនមុខ ដោយសារការផ្ទេរហ្សែនភាពធន់ (resistance gene transfer) ពីបាក់តេរីដទៃ។

Y. pestis ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកដោយមជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង និងបង្ការជំងឺសហរដ្ឋអាមេរិក (CDC) ជាភ្នាក់ងារជីវសាស្ត្រប្រភេទ A (Category A bioterrorism agent) ដោយសារតែសមត្ថភាពចម្លងតាមខ្យល់ និងអត្រាស្លាប់ខ្ពស់បើគ្មានការព្យាបាលទាន់ពេល។ ការស្រាវជ្រាវវ៉ាក់សាំងនៅតែដំណើរការ ប៉ុន្តែពុំទាន់មានវ៉ាក់សាំងដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់ប្រើប្រាស់ទូទាំងសាធារណៈនៅឡើយទេ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពី Y. pestis មានតម្លៃមិនត្រឹមតែជាចំណេះដឹងប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃការត្រៀមខ្លួនប្រឈមនឹងជំងឺឆ្លងក្នុងយុគសម័យសាកលភាវូបនីយកម្ម។ ថ្វីបើប្រទេសកម្ពុជាមិនស្ថិតក្នុងតំបន់ប្រចាំតំបន់នៃជំងឺប៉េស្តក៏ដោយ ការត្រួតពិនិត្យជាសកល និងការយល់ដឹងពីវដ្តចម្លងជំងឺ ជាគន្លឹះការពារសុខភាពសាធារណៈសម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នា។