ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

រាជវង្សយូអាន (Yuan dynasty) គឺជារាជវង្សអធិរាជរបស់ប្រទេសចិន ដែលដឹកនាំដោយជនជាតិម៉ុងហ្គោល ហើយមានឈ្មោះផ្លូវការថា «មហាយូអាន» (Great Yuan)។ តាមវិគីភីឌា រាជវង្សនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគូប្លៃខាន (Kublai Khan) ដែលជាខាហ្គានអង្គទី៥ នៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល និងមានដើមកំណើតក្នុងត្រកូលបូជីហ្គីន ដោយបានកាន់កាប់អំណាចពីឆ្នាំ ១២៧១ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៣៦៨ នៃគ្រិស្តសករាជ។

រាជវង្សយូអានបានកើតឡើងជារដ្ឋស្នងមរតកនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បន្ទាប់ពីចក្រភពដ៏ធំធេងនេះបានបែកបាក់ទៅជាចំណែកជាច្រើន។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន វាបានឡើងកាន់អំណាចបន្ទាប់ពីរាជវង្សសុង ហើយត្រូវបានជំនួសដោយរាជវង្សមិងក្នុងឆ្នាំ ១៣៦៨។ រជ្ជកាលរបស់រាជវង្សយូអានមានរយៈពេលជិតមួយសតវត្សរ៍ ហើយជារដ្ឋស្នងមរតកមួយដែលបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់ចិន ព្រមទាំងបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃវប្បធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា រាជវង្សយូអានបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីដ៏ធំធេងនៅលើទ្វីបអាស៊ី ដោយមានប្រទេសចិនជាស្នូល។ ទឹកដីទាំងនោះត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់រដ្ឋបាលជាច្រើន ដូចដែលបង្ហាញក្នុងផែនទីការបែងចែករដ្ឋបាលនៃរាជវង្សយូអាននៅឆ្នាំ ១៣៣០។

អ្នកដឹកនាំកំពូលនៃរាជវង្សនេះមកពីជនជាតិម៉ុងហ្គោល ជាពិសេសគឺត្រកូលបូជីហ្គីនរបស់គូប្លៃខាន។ សង្គមក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សយូអានមានភាពចម្រុះខាងជំនឿ និងវប្បធម៌ ដូចដែលបង្ហាញតាមរយៈសំណល់ស្ថាបត្យកម្ម សិល្បៈ និងសិលាចារឹកជាច្រើន។

ជាឧទាហរណ៍ វិហារអ៊ីស្លាមដ៏ធំ Jinan Great Southern Mosque ត្រូវបានសាងសង់រួចក្នុងរជ្ជកាលអធិរាជតេមួរ ខាន (Temür Khan) ដែលស្គាល់ថាជាអធិរាជឆេងហ្សុង (Chengzong) នៃរាជវង្សយូអាន។ ទីក្រុង និងតំបន់ជាច្រើននៅក្នុងអាណាចក្រនេះក៏មានឈ្មោះល្បីខាងសិប្បកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មផងដែរ ដូចជាទីក្រុងជីងតេជេន (Jingdezhen) ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលផលិតចានឆ្នាំង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា រាជវង្សយូអានត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១២៧១ ដោយគូប្លៃខាន ដែលជាខាហ្គានអង្គទី៥ នៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល។ បន្ទាប់ពីចក្រភពម៉ុងហ្គោលដ៏ធំធេងបានបែកបាក់ទៅជាចំណែក រាជវង្សយូអានបានក្លាយជារដ្ឋស្នងមរតកមួយដែលគ្រប់គ្រងលើប្រទេសចិន។ ក្នុងលំដាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន វាបានឡើងកាន់អំណាចបន្ទាប់ពីរាជវង្សសុង។

រាជវង្សយូអានបានកាន់កាប់អំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ ១៣៦៨ ជាឆ្នាំដែលវាត្រូវបានជំនួសដោយរាជវង្សមិង ដោយបន្សល់រជ្ជកាលជិតមួយសតវត្សរ៍។ សម័យកាលនេះត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងស្នាដៃសិល្បៈ និងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន។ ជាឧទាហរណ៍ គំនូររបស់គូប្លៃខានក្នុងពេលយាងចេញបរបាញ់ ដែលគូរដោយវិចិត្រករព្រះរាជវាំងជនជាតិចិន លីវ ក្វាន់តាវ (Liu Guandao) ប្រមាណឆ្នាំ ១២៨០។

ម្យ៉ាងទៀត ផែនទីកាតាឡាន (Catalan Atlas) ឆ្នាំ ១៣៧៥ បានគូរអាណាចក្រនៃមហាខាន ដែលមានឈ្មោះហៅថា «Catayo» ឬ Cathay ដោយមានរូបគូប្លៃខានគង់លើបល្ល័ង្ក និងមានរូបក្រុមឈ្មួញធ្វើដំណើរនៅតំបន់ស៊ីនជាំង (Xinjiang)។ កាក់ និងក្រដាសប្រាក់ក៏ជាភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗនៃសម័យនេះផងដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចនៃសម័យរាជវង្សយូអានពឹងផ្អែកលើពាណិជ្ជកម្ម និងសិប្បកម្ម ដោយពួកឈ្មួញបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់តំបន់ជាច្រើននៅអាស៊ី។ ទីក្រុងនានាបានរីកចម្រើនយ៉ាងរុងរឿង ដូចជាទីក្រុងតៃឆាង (Taicang) ដែលមានស្ពានធ្នូសាងសង់ឡើងដើម្បីបង្ហាញពីភាពរុងរឿងរបស់ទីក្រុងក្នុងសម័យយូអាន។ រាជវង្សយូអានក៏បានប្រើប្រាស់កាក់ និងក្រដាសប្រាក់ ដោយសំណល់ក្រដាសប្រាក់ ព្រមទាំងបន្ទះបោះពុម្ពរបស់វាពីឆ្នាំ ១២៨៧ ត្រូវបានរក្សាទុករហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ខាងវប្បធម៌ សិប្បករនៃសម័យយូអានបានផលិតចានឆ្នាំងពណ៌ខៀវ-សនៅជីងតេជេន (Jingdezhen)។ ក្នុងចំណោមស្នាដៃទាំងនោះ មានចានឆ្នាំងពណ៌ខៀវ-ស ដែលមានរចនាជារូបត្រី និងរលកទឹក ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៤ ដែលត្រូវបានរក្សាទុកនៅវិចិត្រសាលសិល្បៈហ្វ្រីអឺ (Freer Gallery of Art)។ សិប្បកម្មផ្សេងទៀតរួមមានការឆ្លាក់ត្បូង និងការធ្វើវត្ថុលាបជ័រ ដូចជារូបសត្វហង្សធ្វើពីត្បូង និងចាន និងប្រអប់លាបជ័រឆ្លាក់រូប ដែលត្រូវបានដាក់តាំងនៅសារមន្ទីរជាតិតូក្យូ (Tokyo National Museum) សារមន្ទីរសិល្បៈបឺមីងហាំ (Birmingham Museum of Art) និងសារមន្ទីរសិល្បៈមេត្រូប៉ូលីតាន (Metropolitan Museum of Art)។

ក្នុងវិស័យចំណេះដឹង សម័យកាលនេះបានបន្សល់ស្នាដៃសំខាន់ៗជាច្រើន។ សៀវភៅ «កញ្ចក់ត្បូងនៃមិនស្គាល់ទាំងបួន» (Jade Mirror of the Four Unknowns) របស់ ជូ ស៊ីជៀ (Zhu Shijie) ដែលនិពន្ធក្នុងឆ្នាំ ១៣០៣ មានដ្យាក្រាមត្រីកោណ Yanghui ដែលលោកខាងលិចស្គាល់ថាជាត្រីកោណប៉ាស្កាល់។ ចំណែកសៀវភៅ «នងស៊ូ» (Nong Shu) របស់ វ៉ាង ចេន (Wang Zhen) ដែលបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ ១៣១៣ មានរូបគំនូរនៃប្រអប់អក្សរផ្លាស់ទី (movable type) សម្រាប់ការបោះពុម្ព។

ផ្នែកជំនឿសាសនាវិញ សម័យយូអានមានភាពចម្រុះច្រើន។ សំណល់សិល្បៈរួមមានបដិមាព្រះពោធិសត្វក្វាន់អ៊ីម ធ្វើពីចានឆ្នាំងឈីងបៃ (Qingbai) នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន គំនូរបំភ្លឺចក្រវាឡរបស់សាសនាម៉ានី និងសិលាចារឹករបស់គ្រិស្តសាសនានិកាយនេស្តូរៀន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា កេរ្តិ៍ដំណែលនៃរាជវង្សយូអាននៅមានជាក់ស្តែងរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ជាឧទាហរណ៍ ចេតិយវត្តបៃលីន (Bailin Temple Pagoda) នៅស្រុកចាវសៀន ខេត្តហឺប៉ី ប្រទេសចិន ត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ ១៣៣០ ក្នុងសម័យរាជវង្សយូអាន ហើយនៅឈររហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។

វត្ថុបុរាណនៃសម័យនេះក៏ត្រូវបានអភិរក្ស និងដាក់តាំងនៅសារមន្ទីរនានាជុំវិញពិភពលោក ដែលបម្រើជាប្រភពសម្រាប់ការសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ សិល្បៈ និងសេដ្ឋកិច្ចនៃសម័យយូអាន។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា និងក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការយល់ដឹងអំពីរាជវង្សយូអានអាចជួយផ្តល់បរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រនៅពេលតាមដានព័ត៌មានអំពីចិន និងអាស៊ី ព្រោះសម័យកាលនេះជាចំណុចប្រសព្វនៃពាណិជ្ជកម្ម និងការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ឆ្លងកាត់ទ្វីបអាស៊ី ដែលជាប្រធានបទពាក់ព័ន្ធនឹងព័ត៌មានតំបន់នាពេលបច្ចុប្បន្ន។