ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យូហ្គោស្លាវនិយម (Yugoslavism) គឺជាមនោគមវិជ្ជានយោបាយមួយដែលគាំទ្រគោលគំនិតថា ពួកស្លាវខាងត្បូង (South Slavs) ដែលរួមមាន ជនជាតិបូស្នីអាក (Bosniaks) ជនជាតិប៊ុលហ្ការី ជនជាតិក្រូអាត ជនជាតិម៉ាសេដូនី ជនជាតិម៉ុងតេណេហ្គ្រីន ជនជាតិស៊ែប និងជនជាតិស្លូវេន គឺសុទ្ធតែជាផ្នែកមួយនៃប្រជាជាតិយូហ្គោស្លាវីតែមួយ។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia មនោគមវិជ្ជានេះបានចាត់ទុកថា ភាពខុសគ្នាខាងប្រវត្តិសាស្ត្រ ភាសា និងសាសនាគ្រាន់តែជាលទ្ធផលនៃកាលៈទេសៈដែលបែកបាក់គ្នាប៉ុណ្ណោះ។ យូហ្គោស្លាវនិយមបានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាផ្លូវការរបស់ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវីនៅចន្លោះសង្គ្រាមលោកទាំងពីរ។

យោងតាម Wikipedia ទម្រង់សំខាន់ៗពីរនៃយូហ្គោស្លាវនិយមនៅសម័យនោះរួមមាន៖ យូហ្គោស្លាវនិយមបែបអាំងតេក្រាល (integral Yugoslavism) ដែលលើកកម្ពស់ឯកភាពនិយម ការបង្រួបបង្រួមមជ្ឈការ និងការរួមបញ្ចូលក្រុមជនជាតិទាំងអស់ទៅជាប្រជាជាតិតែមួយ ដោយប្រើកម្លាំងបើចាំបាច់។ ទម្រង់ទីពីរគឺ យូហ្គោស្លាវនិយមបែបសហព័ន្ធ (federalist Yugoslavism) ដែលគាំទ្រស្វ័យភាពនៃតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការបង្រួបបង្រួមបន្តិចម្តងៗដោយគ្មានសម្ពាធ។ គំនិតទាំងពីរនេះសុទ្ធតែមានមូលដ្ឋានលើ "ឯកភាពជាតិ" (National Oneness) ដែលយល់ថាពួកស្លាវខាងត្បូងជាពូជសាសន៍តែមួយ មានឈាមតែមួយ និងមានភាសារួម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ដែលគ្របដណ្តប់ដោយមនោគមវិជ្ជាយូហ្គោស្លាវនិយម ស្ថិតនៅក្នុងឧបទ្វីបបាលកង់ (Balkans) នៃអឺរ៉ុបភាគអាគ្នេយ៍។ តាមប្រភពពី Wikipedia តំបន់នេះរួមមានទឹកដីនៃរដ្ឋបច្ចុប្បន្នដូចជា ស្លូវេនី ក្រូអាត បូស្នីនិងហឺហ្សេហ្គោវីណា ម៉ុងតេណេហ្គ្រោ ស៊ែប៊ី ម៉ាសេដូនីខាងជើង និងផ្នែកខ្លះនៃប៊ុលហ្ការី។ ប្រជាជនដែលនិយាយភាសាស្លាវខាងត្បូងមានភាពចម្រុះខាងសាសនា ដោយពួកក្រូអាតនិងស្លូវេនភាគច្រើនកាន់សាសនាកាតូលិក ពួកស៊ែបនិងម៉ាសេដូនីភាគច្រើនកាន់គ្រិស្តអូថូដក់ ហើយពួកបូស្នីអាកជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម។ ភាពខុសគ្នានេះបានក្លាយជាឧបសគ្គចម្បងមួយចំពោះការបង្រួបបង្រួមជាតិតែមួយ។

ក្នុងសម័យចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី តំបន់ស្លាវខាងត្បូងត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយឡែកៗគ្នា ដែលបង្កើតឱ្យមានចលនាទាមទារឯកភាពជាតិ។ ផែនទីកែទម្រង់ Trialist នៅឆ្នាំ ១៩០៥ បានបង្ហាញពីគំនិតបង្កើតរដ្ឋទីបីមួយសម្រាប់ពួកស្លាវខាងត្បូងនៅក្នុងចក្រភព ដែលជាផ្នែកមួយនៃការពង្រឹងមនោគមវិជ្ជាស្លាវ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia គំនិតនៃការបង្រួបបង្រួមពួកស្លាវខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សរ៍ទី ១៩ តាមរយៈចលនាអ៊ីលីរី (Illyrian movement) ដែលដឹកនាំដោយ Ljudevit Gaj។ ចលនានេះបានលើកកម្ពស់ការប្រើប្រាស់ភាសារួមមួយ និងឯកភាពវប្បធម៌ក្នុងចំណោមពួកស្លាវខាងត្បូង។ ក្រោយមក អ្នកភាសាវិទូ Vuk Karadžić បានប្រកាសថា ភាសារួមគ្នាជាមូលដ្ឋាននៃប្រជាជាតិ ហើយអ្នកនយោបាយ Ilija Garašanin បានសរសេរអំពីការបង្កើត "មហាស៊ែប៊ី" ដែលជាការឃើញដំបូងនៃការរួបរួមស្លាវខាងត្បូង។

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ គណៈកម្មាការយូហ្គោស្លាវ (Yugoslav Committee) ដឹកនាំដោយ Ante Trumbić បានធ្វើការចរចាជាមួយនាយករដ្ឋមន្រ្តីស៊ែប៊ី Nikola Pašić ហើយបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ Corfu (Corfu Declaration) ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ ដោយយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋសហព័ន្ធមួយសម្រាប់ពួកស្លាវខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃអូទ្រីស-ហុងគ្រី រដ្ឋស្លូវេន ក្រូអាត និងស៊ែប (State of Slovenes, Croats and Serbs) ត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី ២៩ តុលា ១៩១៨ ហើយក្រោយមកបានរួបរួមជាមួយព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប៊ីដើម្បីបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប ក្រូអាត និងស្លូវេន ដែលក្រោយមកបានប្តូរឈ្មោះជា ព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី នៅឆ្នាំ ១៩២៩។

នៅក្នុងរាជាណាចក្រថ្មី រដ្ឋធម្មនុញ្ញ Vidovdan ឆ្នាំ ១៩២១ បានបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធមជ្ឈការក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សស៊ែប៊ី Karadjordjević។ តាម Wikipedia នេះជាការអនុវត្តន៍យូហ្គោស្លាវនិយមបែបអាំងតេក្រាល ដែលបណ្តាលឱ្យមានការប្រឆាំងពីអ្នកសហព័ន្ធ ជាពិសេសគណបក្សកសិករក្រូអាតដឹកនាំដោយ Stjepan Radić។ ព្រះបាទអាឡិចសិនឌឺទី ១ បានប្រកាសរបបផ្តាច់ការរាជានិយមនៅឆ្នាំ ១៩២៩ និងដាក់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៅឆ្នាំ ១៩៣១ ដោយពង្រឹងអាំងតេក្រាលយូហ្គោស្លាវនិយមជាមនោគមវិជ្ជារដ្ឋផ្លូវការ។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ យូហ្គោស្លាវីក្រោមការដឹកនាំរបស់មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្ត Josip Broz Tito បានបង្កើតសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធ ដែលប្រើប្រាស់យូហ្គោស្លាវនិយមបែបសហព័ន្ធ ដោយមានសាធារណរដ្ឋស្មើគ្នា។ ប៉ុន្តែអនុប្រធានាធិបតី Aleksandar Ranković បានគាំទ្រយូហ្គោស្លាវនិយមអាំងតេក្រាលរហូតដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០។ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់ Tito ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨០ វិបត្តិនៃមនោគមវិជ្ជាយូហ្គោស្លាវនិយមបានឈានទៅដល់ការដួលរលំនៃរដ្ឋក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ផ្នែកវប្បធម៌ យូហ្គោស្លាវនិយមបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសិល្បៈ អក្សរសាស្រ្ត និងភាសា។ តាម Wikipedia ចលនាអ៊ីលីរីនៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានព្យាយាមបង្កើតភាសាអក្សរសាស្រ្តរួមមួយសម្រាប់ពួកស្លាវខាងត្បូង ដោយផ្អែកលើភាសាស៊ែប៊ី-ក្រូអាត។ អ្នកភាសាវិទូ Vuk Karadžić បានធ្វើកំណែទម្រង់ភាសាស៊ែប៊ីឱ្យកាន់តែជិតភាសាក្រូអាត។ ក្នុងសម័យព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី រដ្ឋាភិបាលបានព្យាយាមបង្រួបបង្រួមភាសាស៊ែប៊ី-ក្រូអាត-ស្លូវេន ដោយហៅថាភាសាយូហ្គោស្លាវី។

នៅក្នុងសិល្បៈ ជាងចម្លាក់ Ivan Meštrović ត្រូវបានគេហៅថា "ព្យាការីនៃយូហ្គោស្លាវនិយម" ដោយសារការចូលរួមរបស់គាត់នៅឯការតាំងពិពណ៌សិល្បៈអន្តរជាតិរ៉ូមឆ្នាំ ១៩១១ ដែលបានបង្ហាញស្នាដៃបញ្ជាក់ពីឯកភាពស្លាវខាងត្បូង។ ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច របបអាំងតេក្រាលបានដកចេញព្រំដែនប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបង្កើតតំបន់រដ្ឋបាលថ្មីហៅថា banovinas ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៩ ដើម្បីលុបបំបាត់ការបែងចែកជាតិ និងលើកកម្ពស់ឯកភាពសេដ្ឋកិច្ច។ នៅសម័យសង្គមនិយម រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធបានអនុវត្តផែនការសេដ្ឋកិច្ចរួម និងគោលនយោបាយឧស្សាហូបនីយកម្មដែលជួយពង្រឹងសាមគ្គីភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ការបរាជ័យនៃយូហ្គោស្លាវនិយមនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ បាននាំទៅដល់សង្គ្រាមនៅអតីតយូហ្គោស្លាវី និងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យនានា។ ទោះយ៉ាងនេះក៏ដោយ តាម Wikipedia គំនិតយូហ្គោស្លាវនិយមនៅតែមានឥទ្ធិពលលើអត្តសញ្ញាណមនុស្សមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់។ ពាក្យ "Yugonostalgia" ត្រូវបានប្រើដើម្បីពណ៌នាអំពីការនឹករឭកដល់សម័យយូហ្គោស្លាវី ជាពិសេសក្នុងចំណោមមនុស្សជំនាន់ដែលធំដឹងក្នុងសម័យនោះ។ ក្នុងបរិបទនយោបាយបច្ចុប្បន្ន ការបែកបាក់នៃយូហ្គោស្លាវីបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃការបង្រួបបង្រួមជាតិនិយម និងពហុជាតិនិយម ដែលជាមេរៀនសម្រាប់តំបន់ពហុជនជាតិផ្សេងទៀត រួមទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ផងដែរ។