ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក ដែលគេហៅផងដែរថា សង្គ្រាមបដិវត្តន៍ ឬសង្គ្រាមទាមទារឯករាជ្យរបស់អាមេរិក គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលមានរយៈពេល ៨ ឆ្នាំចុងក្រោយនៃបដិវត្តន៍អាមេរិកដ៏ទូលំទូលាយ។ តាមវិគីភីឌា កងកម្លាំង Patriot អាមេរិក ដែលរៀបចំជាកងទ័ពទ្វីប (Continental Army) ក្រោមការបញ្ជារបស់លោក George Washington បានយកឈ្នះកងទ័ពអង់គ្លេស។ ជម្លោះនេះបានកើតឡើងនៅអាមេរិកខាងជើង តំបន់ការីប៊ីន និងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។

វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា លទ្ធផលនៃសង្គ្រាមហាក់ដូចជាមិនច្បាស់លាស់អស់រយៈពេលស្ទើរតែពេញមួយសង្គ្រាម ប៉ុន្តែជ័យជម្នះយ៉ាងដាច់ខាតរបស់លោក Washington និងកងទ័ពទ្វីបក្នុងការឡោមព័ទ្ធ Yorktown នៅឆ្នាំ ១៧៨១ បាននាំឲ្យព្រះមហាក្សត្រ George III និងចក្រភពអង់គ្លេសចរចាបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅឆ្នាំ ១៧៨៣ ក្នុងសន្ធិសញ្ញាប៉ារីស របបរាជានិយមអង់គ្លេសបានទទួលស្គាល់ឯករាជ្យនៃអាណានិគមទាំង ១៣ ដែលនាំទៅដល់ការបង្កើតសហរដ្ឋអាមេរិកជាប្រទេសឯករាជ្យ និងមានអធិបតេយ្យភាព។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា វិសាលភាពនៃសង្គ្រាមបានលាតសន្ធឹងលើអាមេរិកខាងជើង តំបន់ការីប៊ីន និងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ ការប្រយុទ្ធសំខាន់ៗបានកើតឡើងនៅ Quebec ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៧៧៥ នៅ Sullivan's Island ក្នុងក្រុង Charleston រដ្ឋ South Carolina ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៧៧៦ និងនៅ Fort Washington ក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៧៧៦។ ការប្រយុទ្ធនៅតែបន្តនៅរដ្ឋ Rhode Island ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ ១៧៧៨ នៅក្រុង Charleston ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ ១៧៨០ និងនៅ Cowpens រដ្ឋ South Carolina ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ១៧៨១។ ដែនទឹកអឺរ៉ុបក៏ជាទីតាំងប្រយុទ្ធផងដែរ ដូចសមរភូមិ Flamborough Head ដែលនាវាចម្បាំងអាមេរិកអាចចូលកំពង់ផែហូឡង់ បារាំង និងអេស្ប៉ាញបាន។

វិគីភីឌាក៏បានដកស្រង់ព័ត៌មានអំពីអ្នកចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមផងដែរ៖ ក្នុងចំណោមនោះមានអ្នកអាណានិគមអាមេរិកដែលគាំទ្រឯករាជ្យ (Patriots) និងអ្នកដែលនៅស្មោះស្ម័គ្រនឹងចក្រភពអង់គ្លេស (Loyalists)។ ទាហាន Hessian បានចុះចាញ់ក្រោយសមរភូមិ Trenton ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៧៧៦ ហើយវរសេនីយ៍ឯក Joseph Brant បានដឹកនាំក្រុម Mohawk ដែលចងសម្ព័ន្ធនឹងចក្រភពអង់គ្លេស។ ចំណែកភាគីអាមេរិក កងទ័ពទ្វីបមានទាហានមកពីកងវរសេនាធំផ្សេងៗ រួមទាំងកងវរសេនាធំទី ១ របស់រដ្ឋ Rhode Island ដែលបានប្រយុទ្ធក្នុងការឡោមព័ទ្ធ Yorktown នៅឆ្នាំ ១៧៨១។ កងទ័ពជើងទឹកបារាំងក៏បានចូលរួមជាមួយអាមេរិកដែរ ដូចបង្ហាញក្នុងការប្រយុទ្ធនៅ Chesapeake នៅថ្ងៃទី ៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៧៨១។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានកត់ត្រាថា នៅឆ្នាំ ១៧៦៦ ទាហានបានអមដឹកក្រដាសបិទត្រាពន្ធទៅកាន់សាលាក្រុងញូវយ៉ក។ នៅថ្ងៃទី ១០ ខែមករា ឆ្នាំ ១៧៧៦ សៀវភៅ Common Sense របស់លោក Thomas Paine បានបោះពុម្ពផ្សាយ ហើយក្រោយមក គណៈកម្មាធិការប្រាំរូប ដែលមាន John Adams, Roger Sherman, Robert Livingston, Thomas Jefferson និង Benjamin Franklin បានទទួលបន្ទុកព្រាងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ ដោយលោក Jefferson ជាអ្នកនិពន្ធចម្បងនៃឯកសារនេះ។

ក្នុងពាក់កណ្ដាលដំបូងនៃសង្គ្រាម តាមផែនទីយុទ្ធនាការដែលវិគីភីឌាដកស្រង់ កងទ័ពអង់គ្លេសបានឈ្នះសមរភូមិភាគច្រើន។ កងទ័ពអង់គ្លេស និងកងជីវពលកាណាដាបានទប់ទល់ការវាយលុករបស់កងទ័ពទ្វីបនៅសមរភូមិ Quebec ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៧៧៥ ហើយអង់គ្លេសបានប្រើច្រក Narrows ដើម្បីឡោមព័ទ្ធ Fort Washington នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៧៧៦។ ប៉ុន្តែនៅយប់ថ្ងៃទី ២៥ ដល់ ២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៧៧៦ លោក George Washington បានឆ្លងទន្លេ Delaware ដោយសម្ងាត់ ហើយបានឈ្នះសមរភូមិ Trenton ដែលទាហាន Hessian បានចុះចាញ់។ លោក James Monroe ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលធ្លាប់ប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមនេះ ក៏បានចូលរួមក្នុងការឆ្លងទន្លេ Delaware និងសមរភូមិ Trenton ដែរ។

ភាគីបារាំងក៏បានចូលរួមជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អាមេរិកដែរ៖ តាមវិគីភីឌា ឧត្តមនាវីឯកបារាំង d'Estaing បានធ្វើបេសកកម្មរួមគ្នាជាមួយលោក Sullivan នៅសមរភូមិ Rhode Island ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ ១៧៧៨ ហើយនៅថ្ងៃទី ៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៧៨១ កងនាវាបារាំងបានប្រយុទ្ធជាមួយកងនាវាអង់គ្លេសនៅ Chesapeake។ យោងតាមផែនទីដដែល ភាគីអាមេរិកបានឈ្នះសមរភូមិភាគច្រើននៅក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសង្គ្រាម៖ នៅឆ្នាំ ១៧៨០ អ្នក Patriot បានវាយបំបែកក្រុម Loyalist នៅ Kings Mountain ហើយនៅខែមករា ឆ្នាំ ១៧៨១ កងទ័ពទ្វីបបានឈ្នះនៅ Cowpens។ ជ័យជម្នះដាច់ខាតនៅ Yorktown ក្នុងឆ្នាំ ១៧៨១ បាននាំឲ្យចក្រភពអង់គ្លេសចរចាបញ្ចប់សង្គ្រាម ហើយនៅឆ្នាំ ១៧៨៣ សន្ធិសញ្ញាប៉ារីសបានទទួលស្គាល់ឯករាជ្យនៃអាណានិគមទាំង ១៣។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមនេះបានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ដំណែលវប្បធម៌យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ តាមវិគីភីឌា បាវចនារបស់សហរដ្ឋអាមេរិក "Novus ordo seclorum" ដែលមានន័យថា «យុគសម័យថ្មីចាប់ផ្ដើមហើយ» ត្រូវបានប្រែសម្រួលចេញពីសៀវភៅ Common Sense របស់លោក Thomas Paine ដែលបានសរសេរថា «យើងមានអំណាចក្នុងការចាប់ផ្ដើមពិភពលោកសាជាថ្មី»។

វិគីភីឌាក៏បានចងក្រងរូបភាពតែមប្រៃសណីយ៍ដែលរំលឹកព្រឹត្តិការណ៍នេះ ដូចជាតែមអបអរខួប ១៥០ ឆ្នាំនៃកណ្ដឹងសេរីភាព (Liberty Bell) នៅឆ្នាំ ១៩២៦ តែមរំលឹកសមរភូមិ Saratoga នៅឆ្នាំ ១៩២៧ តែមស្តីពីលោក Washington និង Valley Forge នៅឆ្នាំ ១៩២៨ និងតែមរំលឹក Yorktown នៅឆ្នាំ ១៩៣១។ លើសពីនេះ រូបគំនូរ Treaty of Paris របស់វិចិត្រករ Benjamin West មិនត្រូវបានបញ្ចប់ឡើយ ព្រោះគណៈប្រតិភូអង់គ្លេសបដិសេធមិនព្រមថតគំរូ ខណៈគណៈប្រតិភូអាមេរិកក្នុងរូបគំនូរនេះមាន John Jay, John Adams, Benjamin Franklin, Henry Laurens និង William Temple Franklin។ នៅទីបញ្ចុះសព Revolutionary War Cemetery ក្នុងក្រុង Salem រដ្ឋញូវយ៉ក ក៏មានផ្នូររួមពីសមរភូមិ Saratoga ផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

លទ្ធផលផ្ទាល់នៃសង្គ្រាមនេះ គឺការបង្កើតសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាប្រទេសមានឥទ្ធិពលធំធេងក្នុងកិច្ចការពិភពលោក។ តាមវិគីភីឌា ការដកទ័ពអង់គ្លេសចេញពីក្រុងញូវយ៉ក និងការចូលក្រុងយ៉ាងជ័យជម្នះរបស់លោក George Washington នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៧៨៣ គឺជាចំណុចបិទបញ្ចប់នៃជម្លោះ។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ការស្វែងយល់អំពីសង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិកជួយបើកទស្សនៈអំពីដំណើរបង្កើតប្រទេសមហាអំណាចមួយ និងជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ស្វែងយល់អំពីប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកសម័យទំនើប។