ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia អាណាតូលី (Anatolia) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាអាស៊ីមីន័រ (Asia Minor) គឺជាឧបទ្វីបមួយស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ី ហើយជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃប្រទេសទួរគីសព្វថ្ងៃ។ យោងតាមប្រភពដដែល ឧបទ្វីបនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីភាគច្រើនរបស់ប្រទេសទួរគី និងជាចំណុចខាងលិចបំផុតដែលលយចេញពីទ្វីបអាស៊ី។ តាមព្រំដែនភូមិសាស្ត្រ អាណាតូលីត្រូវបានកំណត់ដោយសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេនៅភាគខាងត្បូង សមុទ្រអេហ្សង់នៅភាគខាងលិច និងសមុទ្រខ្មៅនៅភាគខាងជើង។ ចំពោះភាគពាយព្យ វាត្រូវបានបំបែកចេញពីតំបន់ថ្រេស (Thrace) នៅអឺរ៉ុបភាគអាគ្នេយ៍ដោយច្រកទ្វីបតួគី (Turkish Straits) ដែលរួមមានច្រកសមុទ្របូស្ប៉ូរ៉ុស (Bosporus) សមុទ្រម៉ាម៉ារ៉ា (Sea of Marmara) និងច្រកសមុទ្រដាដានែល (Dardanelles)។ Wikipedia បានពន្យល់ថា ក្នុងយុគសម័យទឹកកកចុងក្រោយអាណាតូលីនៅជាប់គ្នាជាមួយផ្ទាំងដីអឺរ៉ុប ប៉ុន្តែការរលាយនៃផ្ទាំងទឹកកកបានធ្វើឲ្យកម្រិតទឹកសមុទ្រកើនឡើង បណ្តាលឲ្យកើតច្រកសមុទ្រតួគីនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥៦០០ មុនគ.ស. ដោយបំបែកតំបន់នេះពីអឺរ៉ុប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការអះអាងរបស់ Wikipedia តំបន់អាណាតូលីមានភូមិសាស្ត្រចម្រុះណាស់។ ផ្នែកកណ្តាលគឺជាខ្ពង់រាបស្ងួតហួតហែងដែលគ្របដណ្តប់ដោយវាលស្មៅ និងមានបឹងអំបិលដូចជាបឹងទុស (Lake Tuz) ជាដើម។ ភាគខាងជើងមានជួរភ្នំផុនទីក (Pontic Mountains) ដែលលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រខ្មៅ ហើយភាគខាងត្បូងនៃអាណាតូលីមានជួរភ្នំតូរ៉ុស (Taurus Mountains) ដែលប្រកបដោយសណ្ឋានដីខ្ពស់ៗ។ ចំពោះតំបន់ឆ្នេរខាងលិច និងខាងត្បូង អាកាសធាតុមានលក្ខណៈមេឌីទែរ៉ាណេ ពោលគឺក្តៅស្ងួតនៅរដូវក្តៅ និងមានភ្លៀងតិចតួចនៅរដូវរងា ដែលល្អសម្រាប់វិស័យទេសចរណ៍។ នៅភាគខាងកើត ព្រំដែនភូមិសាស្ត្រមិនត្រូវបានកំណត់ច្បាស់លាស់ទេ តែជាទូទៅគេចាត់ទុករហូតដល់តំបន់ភ្នំខ្ពស់នៃអាស៊ីទួរគី។ បច្ចុប្បន្ន អាណាតូលីជាទីតាំងស្នូលនៃរដ្ឋទួរគីទំនើប ហើយប្រជាជនភាគច្រើនក្នុងប្រទេសរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ។ យោងតាម Wikipedia ដែរ សមុទ្រម៉ាម៉ារ៉ាដើរតួនាទីជាអ្នកតភ្ជាប់រវាងសមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រអេហ្សង់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់អាណាតូលីគឺសម្បូរបែបបំផុត ដោយមានភស្តុតាងនៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ។ ក្នុងចំណោមនោះ ទីតាំងប្រាសាទនៅហ្គូបេកលីតេប៉េ (Göbekli Tepe) ត្រូវបានកសាងឡើងតាំងពីប្រហែល ៩៦០០ មុនគ.ស. ដែលធ្វើឲ្យវាជាសំណង់សាសនាដ៏ចំណាស់ជាងគេមួយនៅលើពិភពលោក។ ក្រោយមក អាណាតូលីបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃអរិយធម៌ធំៗជាច្រើន។ Wikipedia រៀបរាប់ថា អាណាចក្រហ៊ីតតីត (Hittites) បានគ្រប់គ្រងនៅទីនេះក្នុងសតវត្សទី ១៦ ដល់ ១២ មុនគ.ស. ដោយមានរាជធានីនៅហាទូសា (Hattusa) ដែលមានច្រកទ្វារស្ពីង (Sphinx Gate) ដ៏ល្បីល្បាញ។ បន្ទាប់មកមានពួកហ្វ្រីជី (Phrygians), លីឌា (Lydians), និងពែរ្ស (Persians) ដែលបានកាន់កាប់តំបន់នេះមុនពេលការមកដល់របស់អាឡិចសាន់ឌឺ និងនគរក្រិចហេលេនិស្ទីក (Hellenistic)។

តាមប្រភពដដែល ទឹកដីអាណាតូលីក្រោយមកបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពរ៉ូម ហើយជាខេត្តសំខាន់ដែលគេហៅថាអាស៊ី (Asia)។ នៅសតវត្សទី ៤ គ.ស. រាជធានីនៃចក្រភពរ៉ូមខាងកើត ឬចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង (Byzantine Empire) បានតាំងនៅក្រុងកុងស្តង់ទីណូបល (Constantinople) ដែលនៅជាយនៃអាណាតូលីក្នុងតំបន់ថ្រេស។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ ១០៧១ ពួកសេលជុកទួគី (Seljuk Turks) បានវាយឈ្នះកងទ័ពប៊ីហ្សង់តាំងនៅសមរភូមិម៉ាន់ហ្ស៊ីគែត (Manzikert) ដោយបើកផ្លូវឲ្យការឈ្លានពានរបស់កុលសម្ព័ន្ធទួគីចូលមកកាន់តំបន់អាណាតូលីយ៉ាងធំធេងនៅសតវត្សទី ១១–១៣។ Wikipedia បញ្ជាក់ថា ចលនានេះបានផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ប្រជាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ក្រោយមក ចក្រភពអូតូម៉ង់ (Ottoman Empire) បានលេចធ្លោឡើងនៅភាគពាយព្យអាណាតូលី និងពង្រីកឥទ្ធិពលគ្របដណ្តប់តំបន់ទាំងមូល រហូតដល់ការដួលរលំនៅដើមសតវត្សទី ២០។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចរបស់អាណាតូលីមានឫសគល់ពីកសិកម្ម ដោយសារតែដីមានជីជាតិនៅជ្រលងទន្លេ និងតំបន់ឆ្នេរ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ទីតាំងភូមិសាស្ត្រជាចំណុចប្រសព្វរវាងទ្វីបអាស៊ី និងអឺរ៉ុប បានធ្វើឲ្យវាក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់ ជាពិសេសក្នុងអំឡុងពេលផ្លូវសូត្រ។ ក្នុងសម័យទំនើប តំបន់នេះបានអភិវឌ្ឍន៍វិស័យឧស្សាហកម្ម កសិកម្ម និងទេសចរណ៍។

ផ្នែកវប្បធម៌ អាណាតូលីសម្បូរទៅដោយស្លាកស្នាមអរិយធម៌បុរាណជាច្រើន ដូចជាទីក្រុងអេភេស៊ូស (Ephesus) ដែលមានបណ្ណាល័យ Celsus ដ៏ល្បី ទីក្រុងប៉េរហ្គេ (Pergamon) និងប្រាសាទនៅអាប្រូឌីសៀស (Aphrodisias) ជាដើម។ Wikipedia កត់សម្គាល់ថា តំបន់នេះក៏ជាកន្លែងកំណើតនៃទស្សនវិទូ និងអ្នកប្រាជ្ញដំបូងៗរបស់ពិភពលោកដែរ។ ក្រៅពីនេះ ការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវប្បធម៌ក្រិច រ៉ូម៉ាំង ប៊ីហ្សង់តាំង និងឥស្លាម បានបង្កើតនូវបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌រូបី និងអរូបីដ៏សំបូរបែប ដែលរួមមានស្ថាបត្យកម្ម ម្ហូបអាហារ និងតន្ត្រី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃ អាណាតូលីគឺជាតំបន់ស្នូលនៃសាធារណរដ្ឋទួរគី ដែលមានរាជធានីនៅអង់ការ៉ា (Ankara) ស្ថិតនៅកណ្តាលខ្ពង់រាបអាណាតូលី។ ដោយសារទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រតភ្ជាប់អឺរ៉ុប និងអាស៊ី តំបន់នេះបន្តដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខអន្តរជាតិ។ Wikipedia បានចង្អុលបង្ហាញថា ច្រកសមុទ្រតួគីនៅពាយព្យអាណាតូលីគឺជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់សម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម និងចលនាកងទ័ព។ លើសពីនេះ វិស័យទេសចរណ៍ដែលពឹងផ្អែកលើប្រាសាទបុរាណ និងឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ បន្តជាក្បាលម៉ាស៊ីនសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse តំបន់អាណាតូលីជាកន្លែងមួយដែលគួរតាមដាន ដោយសារតួនាទីយ៉ាងសកម្មរបស់ទួរគីក្នុងបញ្ហាតំបន់ និងការអភិវឌ្ឍន៍ដែលកំពុងកើតឡើង។