ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនមានរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំ គ្របដណ្តប់លើតំបន់ភូមិសាស្ត្រដ៏ធំធេង។ តាមការកត់ត្រារបស់ Wikipedia អរិយធម៌ចិនត្រូវបានគេជឿជាប្រពៃណីថាកើតឡើងដំបូងនៅជ្រលងទន្លេលឿង (Huang He) រួមជាមួយអាងទន្លេយ៉ាងសេ (Yangtze) បង្កើតជាស្នូលភូមិសាស្ត្រនៃវិស័យវប្បធម៌ចិន។ ក៏ប៉ុន្តែ ទស្សនៈបច្ចុប្បន្នបានពិចារណាថាដើមកំណើតជាការរួមគ្នានៃតំបន់ទន្លេទាំងពីរ។

ប្រទេសចិនមានភាពសម្បូរបែបខាងក្រុមជនជាតិ និងភាសា។ កញ្ចក់ប្រពៃណីសម្រាប់មើលប្រវត្តិសាស្ត្រចិនគឺ “វដ្តរាជវង្ស” (dynastic cycle) ដែលរាជវង្សនីមួយៗបន្តបន្ទាប់ឡើងកាន់អំណាចនិងធ្លាក់ចុះ ហើយត្រូវបានផ្តល់សមិទ្ធផលជាក់លាក់។ កញ្ចក់នេះក៏មាននិន្នាការសន្មតថាអរិយធម៌ចិនអាចតាមដានជាខ្សែបន្តមិនដាច់រាប់ពាន់ឆ្នាំទៅក្នុងអតីតកាល ធ្វើអោយចិនក្លាយជាអណ្តើកមួយនៃអរិយធម៌ពិភពលោក។ នៅពេលខ្លះ រដ្ឋដែលតំណាងវប្បធម៌ចិនលេចធ្លោបានគ្រប់គ្រងតំបន់ដែលលាតសន្ធឹងទៅខាងលិចដល់ភ្នំធានសាន អាងទឺកគីស្ថាន និងហិម៉ាឡៃយ៉ា ទៅខាងជើងដល់ភ្នំសាយ៉ាន និងខាងត្បូងដល់តំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ស្នូលភូមិសាស្ត្រនៃអរិយធម៌ចិនស្ថិតនៅតំបន់ទំនាបកណ្តាល (Central Plains) តាមបណ្តោយដងទន្លេលឿង (Huang He) និងទន្លេយ៉ាងសេ (Yangtze)។ តាម Wikipedia តំបន់ទាំងនេះមានដីមានជីជាតិ ដែលជួយឲ្យសហគមន៍កសិកម្មដំបូងបានបង្កើតឡើង។ ការសិក្សាសម័យបច្ចុប្បន្នបានបង្ហាញថា អរិយធម៌ចិនមិនមែនកើតចេញពីចំណុចតែមួយទេ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលនៃអន្តរកម្មរវាងវប្បធម៌ទន្លេលឿង និងយ៉ាងសេ ក្នុងពេលដំណាលគ្នា។

តាមផ្នែកប្រជាជន ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃជាទីតាំងរបស់ក្រុមជនជាតិចម្រុះជាង ៥០ ក្រុម ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ។ ជនជាតិហាន (Han) ជាក្រុមភាគច្រើន ខណៈជនជាតិភាគតិចដូចជា ជនជាតិជ័ង (Zhuang) ជនជាតិហួយ (Hui) ជនជាតិម៉ាន់ជូ (Manchu) និងជនជាតិអ៊ូយហ្គួ (Uyghur) ក៏មានវត្តមានយ៉ាងសំខាន់។ ការលាយបញ្ចូលជនជាតិនេះគឺជាលទ្ធផលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរអង្វែងនៃការធ្វើចំណាកស្រុក ការសញ្ជ័យ និងការរួមបញ្ចូលគ្នាផ្នែកវប្បធម៌។

ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាដូចជាលលាដ៏ក្បាលមនុស្សប៉េកាំង (Peking Man) បានបង្ហាញថាតំបន់នេះមានមនុស្សរស់នៅតាំងពីជាង ៧០០,០០០ ឆ្នាំមុន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនអាចត្រូវបានចែកចេញជាសម័យកាលសំខាន់ៗដោយផ្អែកលើរាជវង្ស។ សម័យបុរេប្រវត្តិមានវប្បធម៌យ៉ាងសាវ (Yangshao) និងឡុងសាន (Longshan)។ រឿងព្រេងរាជវង្សស៊ា (Xia dynasty, c. ២០៧០–១៦០០ មុនគ.ស.) ត្រូវបានចាត់ទុកថាជារាជវង្សដំបូង ប៉ុន្តែភស្តុតាងបុរាណវិទ្យានៅមានកម្រិត។

រាជវង្សសាង (Shang dynasty, c. ១៦០០–១០៤៦ មុនគ.ស.) គឺជារាជវង្សប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងដែលមានភស្តុតាងជាសំណេរលើឆ្អឹង និងស្ពាន់។ រាជវង្សចូវ (Zhou dynasty, ១០៤៦–២៥៦ មុនគ.ស.) បានបែងចែកជាសម័យរដូវផ្ការីក និងសរទរដូវ (Spring and Autumn) និងសម័យនគរចម្បាំង (Warring States) ដែលជាពេលវេលានៃជម្លោះ ប៉ុន្តែក៏មានការរីកចម្រើនខាងទស្សនវិជ្ជា ដូចជាខុងជឺ (Confucius) និងលោកឡៅហ្សឺ (Laozi)។

នៅឆ្នាំ ២២១ មុនគ.ស. អធិរាជ Qin Shi Huang បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនជាលើកដំបូង ក្រោមរាជវង្សឈិន (Qin dynasty) ហើយបានធ្វើវិសោធនកម្មសំខាន់ៗដូចជាការធ្វើស្តង់ដាររង្វាស់រង្វាល់ និងអក្សរ។ កងទាហានដីឥដ្ឋនៅទីក្រុងស៊ីអានគឺជាសក្ខីភាពនៃអំណាចរបស់ព្រះអង្គ។ បន្ទាប់មក រាជវង្សហាន (Han dynasty, ២០២ មុនគ.ស.– ២២០ គ.ស.) បានពង្រីកទឹកដី បើកផ្លូវសូត្រ (Silk Road) និងលើកស្ទួយខុងជឺនិយមជាមនោគមវិជ្ជារដ្ឋ។

យុគសម័យនៃការបែងចែក (Period of Disunion) បានធ្វើតាម រួមមានសម័យនគរបី (Three Kingdoms) រាជវង្សជិន (Jin) និងរាជវង្សខាងជើងនិងខាងត្បូង (Southern and Northern dynasties)។ រាជវង្សស៊ុយ (Sui dynasty, ៥៨១–៦១៨) បានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញ និងសាងសង់ព្រែកជីកធំ (Grand Canal)។ រាជវង្សថាង (Tang dynasty, ៦១៨–៩០៧) ត្រូវបានចាត់ទុកជាយុគមាសនៃវប្បធម៌ និងអំណាចនយោបាយ។ បន្ទាប់មកគឺសម័យប្រាំរាជវង្សនិងនគរដប់ (Five Dynasties and Ten Kingdoms) និងរាជវង្សសួង (Song dynasty, ៩៦០–១២៧៩) ដែលល្បីខាងការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងការបង្កើតថ្មីដូចជាម្សៅកាំភ្លើង។

រាជវង្សយ័ន (Yuan dynasty, ១២៧១–១៣៦៨) បង្កើតដោយពួកម៉ុងហ្គោលក្រោម Kublai Khan បានធ្វើឲ្យចិនក្លាយជាផ្នែកនៃចក្រភពធំជាង។ រាជវង្សមិង (Ming dynasty, ១៣៦៨–១៦៤៤) បានស្តារឡើងវិញនូវការគ្រប់គ្រងរបស់ជនជាតិហាន និងបានធ្វើដំណើរសមុទ្រដ៏ធំរបស់ Zheng He។ រាជវង្សឈិង (Qing dynasty, ១៦៤៤–១៩១២) គ្រប់គ្រងដោយពួកម៉ាន់ជូ បានពង្រីកទឹកដីដល់កម្រិតធំបំផុត ប៉ុន្តែក្រោយមកបានជួបនឹងការឈ្លានពានពីបរទេស និងការបះបោរផ្ទៃក្នុងនៅសតវត្សទី១៩។

នៅឆ្នាំ ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែប្រទេសបានធ្លាក់ចូលក្នុងសម័យមេទ័ពសង្គ្រាម (warlords)។ ការឈ្លានពានដោយជប៉ុន (១៩៣៧–១៩៤៥) និងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងគណបក្សកុម្មុយនីស្ត និងគណបក្សជាតិនិយមបានឈានដល់ការបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ម៉ៅ សេទុង។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមការកត់ត្រារបស់ Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចចិនក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្ម ជាពិសេសការដាំដុះស្រូវ ស្រូវសាឡី និងសណ្តែក។ ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ និងការគ្រប់គ្រងទឹកត្រូវបានអភិវឌ្ឍតាំងពីសម័យបុរាណ ដូចជាប្រព័ន្ធ Dujiangyan ដែលសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ ២៥៦ មុនគ.ស.។

ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិបានរីកចម្រើនតាមរយៈផ្លូវសូត្រ (Silk Road) ដែលតភ្ជាប់ចិនទៅកាន់អាស៊ីកណ្តាល និងអឺរ៉ុប និងតាមផ្លូវសមុទ្រដែលភ្ជាប់ទៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអាហ្វ្រិកខាងកើត។ រាជវង្សសួងបានឃើញការប្រើប្រាស់ក្រដាសប្រាក់ជាលើកដំបូងនៅលើពិភពលោក។

នៅផ្នែកវប្បធម៌ ចិនបានបន្សល់ទុកនូវកេរតំណែលដ៏សម្បូរបែប។ ការបង្កើតថ្មីដែលមានឥទ្ធិពលសាកលរួមមាន ក្រដាស ការបោះពុម្ព ម្សៅកាំភ្លើង និងត្រីវិស័យ ដែលជារឿយៗហៅថា “របកគំហើញទាំងបួន” (Four Great Inventions)។

ទស្សនវិជ្ជាចិន រួមមានខុងជឺនិយម លទ្ធិតាវ និងពុទ្ធសាសនាដែលបានចូលមកពីឥណ្ឌា បានធ្វើជាគ្រឹះនៃសង្គម និងការគ្រប់គ្រង។ សិល្បៈ តន្ត្រី និងអក្សរសាស្ត្រក៏រីកចម្រើន មានដូចជាកំណាព្យសម័យថាង គំនូរទេសភាព (landscape painting) និងប្រលោមលោកបុរាណដូចជា “សុបិនក្នុងបន្ទប់ក្រហម” និង “រឿងបីនគរ” (Romance of the Three Kingdoms)។ ស្ថាបត្យកម្មដូចជាមហាកំផែង និងទីក្រុងហាមឃាត់ក៏ជានិមិត្តរូបយ៉ាងសំខាន់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រចិនមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់អ្នកអានខ្មែរនៅពេលបច្ចុប្បន្ន ដោយសារចិនជាដៃគូធំបំផុតមួយរបស់កម្ពុជាទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ។ ការវិនិយោគរបស់ចិននៅកម្ពុជាតាមរយៈគម្រោង Belt and Road Initiative និងការកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដូចជាព្រលានយន្តហោះ និងផ្លូវថ្នល់ បានភ្ជាប់ប្រទេសទាំងពីរយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។

ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនងរវាងកម្ពុជានិងចិនមានតាំងពីសម័យអាណាចក្រភ្នំ (Funan) និងចេនឡា (Chenla) ដោយមានការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌។ សព្វថ្ងៃ មានសហគមន៍ខ្មែរដែលមានដើមកំណើតចិនយ៉ាងច្រើន ដែលដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច។

លើសពីនេះ ការសិក្សាអំពីរបៀបដែលប្រទេសចិនបានកសាងខ្លួនពីសង្គមកសិកម្មបុរាណទៅជាមហាអំណាចសកលផ្តល់មេរៀនដ៏មានតម្លៃ។ ការយល់ដឹងពីប្រវត្តិសាស្ត្រក៏ជួយបកស្រាយពីជំហររបស់ចិនលើបញ្ហាក្នុងតំបន់ ដូចជាសមុទ្រចិនខាងត្បូង និងឥទ្ធិពលវប្បធម៌ដែលកំពុងរីកលូតលាស់។ ដូច្នេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនមិនគ្រាន់តែជារឿងអតីតកាលទេ តែជាគន្លឹះដ៏សំខាន់មួយដើម្បីយល់ពីពិភពលោកសម័យថ្មីនេះ។