ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ជំងឺវីរុសអ៊ីបូឡា (Ebola virus disease ឬ Ebola hemorrhagic fever) គឺជាជំងឺគ្រុនឈាមវីរុសមួយប្រភេទ ដែលឆ្លងពីសត្វទៅមនុស្ស។ ជំងឺនេះបង្កឡើងដោយវីរុសអ៊ីបូឡាចំនួនបួនក្នុងចំណោមប្រាំមួយប្រភេទដែលគេស្គាល់។ អត្រាស្លាប់នៃជំងឺនេះមានចន្លោះពី ២៥ ទៅ ៩០ ភាគរយ ដោយជាមធ្យមប្រហែល ៥០ ភាគរយ អាស្រ័យទៅលើប្រភេទវីរុស និងរយៈពេលនៃការព្យាបាល។

រោគសញ្ញាដំបូងជាធម្មតាលេចឡើងចន្លោះពី ២ ថ្ងៃទៅ ៣ សប្តាហ៍បន្ទាប់ពីការឆ្លង។ រោគសញ្ញាទាំងនោះរួមមាន គ្រុនក្តៅ ឈឺបំពង់ក ឈឺសាច់ដុំ និងឈឺក្បាល។ បន្ទាប់មក អ្នកជំងឺអាចក្អួត រាក ឡើងកន្ទួល និងមានបញ្ហាមុខងារថ្លើមនិងតម្រងនោម។ នៅដំណាក់កាលនេះ អ្នកជំងឺខ្លះអាចចាប់ផ្តើមហូរឈាមទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ការស្លាប់ច្រើនតែបណ្តាលមកពីការបាត់បង់ជាតិទឹក (shock) ហើយជាធម្មតាកើតឡើងចន្លោះ ៦ ទៅ ១៦ ថ្ងៃបន្ទាប់ពីរោគសញ្ញាដំបូងលេចឡើង។ រីឯការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យនៅដំណាក់កាលដំបូងគឺពិបាក ព្រោះរោគសញ្ញារបស់វាស្រដៀងនឹងជំងឺគ្រុនចាញ់ គ្រុនពោះវៀន ឬរលាកស្រោមខួរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ជំងឺអ៊ីបូឡាត្រូវបានរកឃើញលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ១៩៧៦ នៅតំបន់ជិតទន្លេអ៊ីបូឡា ក្នុងប្រទេសកុងហ្គោខាងជើង (បច្ចុប្បន្នជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ) និងនៅតំបន់នហ្សារ៉ា ប្រទេសស៊ូដង់ខាងត្បូងបច្ចុប្បន្ន។ វីរុសនេះឆ្លងរាលដាលជាចម្បងនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក តាមរយៈការប៉ះពាល់ផ្ទាល់ជាមួយឈាម ឬវត្ថុរាវក្នុងខ្លួនរបស់អ្នកជំងឺ។ សត្វប្រចៀវផ្លែឈើ (fruit bats) ត្រូវបានគេជឿថាជាអាងស្តុកវីរុសធម្មជាតិ ហើយពួកវាអាចចម្លងវីរុសទៅសត្វដទៃទៀត ដូចជាស្វា ឬសត្វហ្គោរីឡា។ មនុស្សអាចឆ្លងជំងឺនេះពីការប៉ះពាល់ផ្ទាល់ជាមួយសត្វដែលមានមេរោគ រួមទាំងសត្វដែលស្លាប់ថ្មីៗ។

ប្រជាជននៅតំបន់ព្រៃអេក្វាទ័រនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលពឹងផ្អែកលើការបរបាញ់សត្វព្រៃ និងបរិភោគសាច់សត្វព្រៃ (bushmeat) ប្រឈមនឹងហានិភ័យខ្ពស់នៃការឆ្លងជំងឺនេះ។ ការប៉ះពាល់ជាមួយសត្វព្រៃដែលផ្ទុកវីរុស ដូចជាស្វា ឬសត្វប្រចៀវ អាចចម្លងជំងឺនេះទៅមនុស្សបាន។ តាមវិគីភីឌា ការផ្ទុះរាលដាលធំៗជាច្រើនបានកើតមាននៅប្រទេសកុងហ្គោ អ៊ូហ្គង់ដា ហ្គីណេ សៀរ៉ាឡេអូន និងលីបេរីយ៉ា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការផ្ទុះឆ្លងជំងឺអ៊ីបូឡាលើកដំបូងបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៧៦ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា គឺនៅប្រទេសស៊ូដង់ (បច្ចុប្បន្នស៊ូដង់ខាងត្បូង) និងនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ (ហៅកាត់ថាហ្សែរ នៅពេលនោះ)។ ការផ្ទុះនៅកុងហ្គោបានកើតឡើងនៅភូមិយ៉ាំប៊ូគូ ជិតទន្លេអ៊ីបូឡា ដែលជាប្រភពនៃឈ្មោះជំងឺនេះ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ការផ្ទុះរាលដាលតូចៗបានកើតឡើងជារឿយៗនៅក្នុងតំបន់អាហ្វ្រិកកណ្តាល។

ការផ្ទុះឆ្លងធំបំផុតលើកដំបូងគឺ ជំងឺអ៊ីបូឡានៅអាហ្វ្រិកខាងលិចចន្លោះឆ្នាំ ២០១៣ និង ២០១៦។ តាមវិគីភីឌា ជំងឺនេះបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេសហ្គីណេ រួចរាលដាលទៅសៀរ៉ាឡេអូន និងលីបេរីយ៉ា ដោយបណ្តាលឲ្យអ្នកឆ្លងជាង ២៨.០០០ នាក់ និងស្លាប់ជាង ១១.០០០ នាក់។ ការផ្ទុះនេះបានជំរុញឲ្យមានការបង្កើតវ៉ាក់សាំង និងឱសថថ្មីៗ ហើយអង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសជាស្ថានភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈអន្តរជាតិនៅខែសីហា ឆ្នាំ ២០១៤។

ក្រោយមក ការផ្ទុះឆ្លងមួយទៀតបានកើតឡើងនៅភាគឦសាននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោចន្លោះឆ្នាំ ២០១៨ និង ២០២០ ដែលបណ្តាលឲ្យស្លាប់ជាង ២.២០០ នាក់។ នេះគឺជាការផ្ទុះឆ្លងធំជាងគេទីពីរក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយបានបង្ហាញពីបញ្ហាប្រឈមក្នុងការឆ្លើយតបនៅក្នុងតំបន់ដែលមានជម្លោះ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការផ្ទុះជំងឺអ៊ីបូឡាបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសដែលរងផលប៉ះពាល់ ដូចជាការថយចុះនៃពាណិជ្ជកម្ម កសិកម្ម និងវិស័យសេវាកម្ម។ ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពដែលមានស្រាប់មិនគ្រប់គ្រាន់ត្រូវទទួលសម្ពាធធ្ងន់ធ្ងរ។ តាមវិគីភីឌា ធនាគារពិភពលោកបានប៉ាន់ប្រមាណថា ការខាតបង់សេដ្ឋកិច្ចសរុបពីការផ្ទុះជំងឺអ៊ីបូឡាឆ្នាំ ២០១៣-២០១៦ មានច្រើនពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។

ខាងវប្បធម៌វិញ ទំនៀមទម្លាប់នៃការបញ្ចុះសពបែបប្រពៃណី ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការប៉ះពាល់សាកសព បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការចម្លងជំងឺ។ ដូច្នេះ អង្គការសុខភាពពិភពលោក និងដៃគូបានណែនាំឲ្យមានការអនុវត្តការបញ្ចុះសពប្រកបដោយសុវត្ថិភាព។ រីឯការបរិភោគសាច់សត្វព្រៃ (bushmeat) ដែលជាប្រភពអាហារបែបប្រពៃណីនៅក្នុងតំបន់ព្រៃ ក៏ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងការឆ្លងជំងឺពីសត្វទៅមនុស្សផងដែរ។ ក្រៅពីនេះ អ្នកជំងឺដែលនៅរស់ពីជំងឺអ៊ីបូឡា ក៏អាចប្រឈមនឹងការរើសអើងក្នុងសហគមន៍ផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ជំងឺអ៊ីបូឡានៅតែជាការគំរាមកំហែងផ្នែកសុខភាពសាធារណៈសកល។ តាមវិគីភីឌា ការផ្ទុះឆ្លងថ្មីៗនៅតែបន្តកើតមាន ដូចជានៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោក្នុងឆ្នាំ ២០២១ និងនៅអ៊ូហ្គង់ដាក្នុងឆ្នាំ ២០២២។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំង (ដូចជា Ervebo ដែលត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ ២០១៩ ដោយអង្គការសុខភាពពិភពលោក និងទីភ្នាក់ងារឱសថអឺរ៉ុប) និងការព្យាបាលថ្មីៗដោយប្រើអង់ទីគ័រម៉ូណូគ្លូន បានផ្តល់ក្តីសង្ឃឹមក្នុងការគ្រប់គ្រងជំងឺនេះ។

ចំពោះប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីមិនធ្លាប់មានករណីឆ្លងក៏ដោយ ក្រសួងសុខាភិបាលបានដាក់ចេញវិធានការត្រៀមបង្ការ រួមមានការត្រួតពិនិត្យសុខភាពនៅតាមព្រលានយន្តហោះ និងច្រកព្រំដែន ស្របតាមការណែនាំរបស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក។ ការយល់ដឹងអំពីជំងឺឆ្លងសកលនេះក៏ជាផ្នែកមួយនៃការពង្រឹងសន្តិសុខសុខភាពសកល ដែលកម្ពុជាជារដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសុខភាពពិភពលោក និងអនុវត្តតាមច្បាប់សុខភាពអន្តរជាតិ។