ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា (Wikipedia) ប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេសគឺជាដំណើររឿងដ៏វែងឆ្ងាយ ដែលចាប់ផ្តើមពីសម័យបុរេប្រវត្តិកាលពីជាង ៨០ម៉ឺនឆ្នាំមុន។ មនុស្សបានតាំងទីលំនៅក្នុងទឹកដីដែលបច្ចុប្បន្នជាប្រទេសអង់គ្លេស ដោយបន្សល់ទុកនូវភស្តុតាងដូចជា ឧបករណ៍ថ្ម និងស្នាមជើងនៅហេបភីសបឺ (Happisburgh) ស្រុកណរហ្វក (Norfolk)។ បន្ទាប់ពីយុគសម័យទឹកកកចុងក្រោយប្រហែល ១៣ពាន់ឆ្នាំមុន ការរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍បានរីកដុះដាល ហើយតំបន់នេះក៏មានបុរាណដ្ឋានសំខាន់ៗពីសម័យថ្មរំលីង ថ្មថ្មី និងសម័យសំរិទ្ធ រួមទាំង Stonehenge និង Avebury ដែលល្បីទូទាំងពិភពលោក។ វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះបានឆ្លងកាត់ការឈ្លានពាន ការបង្រួបបង្រួម និងការផ្លាស់ប្តូរសង្គមដ៏ធំធេង ដែលបង្កើតបានជាប្រទេសអង់គ្លេសសម័យទំនើប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ភូមិសាស្ត្រនៃកោះប្រ៊ីតាញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរស់នៅរបស់មនុស្ស។ ក្រោយពីផ្ទាំងទឹកកករលាយ កោះនេះបានផ្តាច់ចេញពីទ្វីបអឺរ៉ុប បង្កើតបានជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដាច់ដោយឡែក។ ក្រុមមនុស្សសម័យដំបូងគឺជាអ្នកប្រមាញ់ និងអ្នកប្រមូលផល បន្ទាប់មកបានប្រែក្លាយទៅជាកសិករនៅសម័យថ្មថ្មី។ ក្នុងសម័យដែក ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃកោះត្រូវបានរស់នៅដោយជនជាតិសេលទិកហៅថា ប្រ៊ីតុន (Britons) ហើយពួកគេបានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃសិល្បៈ និងវត្ថុបុរាណយ៉ាងច្រើន ដូចជាកងដៃមាសពីស្នេតធីចាំ (Snettisham) និងកាក់សំរិទ្ធរបស់ស្តេចគូណូបេលីន (Cunobelin) ដែលបង្ហាញពីសង្គមរីកចម្រើនមួយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរៀបរាប់អំពីដំណាក់កាលសំខាន់ៗក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ ៤៣ គ.ស. ចក្រភពរ៉ូមបានចូលឈ្លានពាន និងបង្កើតខេត្តប្រ៊ីតាញៀ (Britannia) ដោយគ្រប់គ្រងរហូតដល់ដើមសតវត្សទី៥។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ គេបានសាងសង់ផ្លូវថ្នល់ ទីក្រុង និងសំណង់នានាដូចជា ផ្ទះងូតទឹករ៉ូមនៅទីក្រុងបាត (Bath) និងជញ្ជាំងហាឌៀន (Hadrian’s Wall)។ បន្ទាប់ពីរ៉ូមដកទ័ពថយ កុលសម្ព័ន្ធអង់គ្លូសាក់សុនពីអឺរ៉ុបខាងជើងបានធ្វើចំណាកស្រុកមក ហើយបង្កើតនគរតូចៗជាច្រើន។ សម័យនេះបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ដូចជា កំណាព្យប៉េអូវ៉ុលហ្វ (Beowulf) និងសាត្រាស្លឹករឹតលីនឌីសហ្វាន (Lindisfarne Gospels) ព្រមទាំងវត្ថុបុរាណពីសាត់ថុនហ៊ូ (Sutton Hoo)។ នៅសតវត្សទី៩ ស្តេចអាល់ហ្វ្រេដ (Alfred the Great) បានការពារទឹកដីពីវីគីង ហើយស្តេចអេថេលស្តាន (Æthelstan) ក៏បានបង្រួបបង្រួមនគរទាំងអស់ក្នុងឆ្នាំ ៩២៧។

ឆ្នាំ ១០៦៦ គឺជាចំណុចរបត់មួយនៅពេលដែលពួកន័រម៉ង់ក្រោមការដឹកនាំរបស់វីល្លៀមអ្នកឈ្នះ (William the Conqueror) បានយកឈ្នះនៅសមរភូមិហាស្ទីង (Battle of Hastings)។ ការត្រួតត្រានេះនាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរធំៗផ្នែករដ្ឋបាល និងវប្បធម៌។ ក្នុងសម័យមជ្ឈិមសម័យ ឯកសារ Magna Carta ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅឆ្នាំ ១២១៥ ដោយកំណត់អំណាចព្រះមហាក្សត្រ និងជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ច្បាប់អង់គ្លេស។ សម័យរាជវង្សធូឌ័រ (Tudor) បាននាំមកនូវការកែទម្រង់សាសនាក្រោមព្រះបាទហេនរីទី៨ (Henry VIII) និងយុគមាសនៃវប្បធម៌ក្រោមម្ចាស់ក្សត្រីអេលីហ្សាប៊ែតទី១ (Elizabeth I) ដែលបានកម្ចាត់កងនាវាអាម៉ាដាអេស្ប៉ាញនៅឆ្នាំ ១៥៨៨។

សតវត្សទី១៧ បានឃើញសង្គ្រាមស៊ីវិលអង់គ្លេស (English Civil War) ការប្រហារជីវិតស្តេចឆាលទី១ (Charles I) និងការស្តាររាជាធិបតេយ្យឡើងវិញ ព្រមទាំងការបង្កើតប្រព័ន្ធសភាដ៏រឹងមាំតាមរយៈបដិវត្តន៍គ្មានលោហិត (Glorious Revolution)។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៨ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មបានធ្វើឲ្យអង់គ្លេសក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ។ នៅសតវត្សទី២០ អង់គ្លេសបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកទាំងពីរលើក ហើយក្រោយមកអាណាចក្ររបស់ខ្លួនបានរលាយ ប៉ុន្តែកេរ្តិ៍ដំណែលប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៅតែបន្តមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចអង់គ្លេសបានវិវត្តពីកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មរោមចៀម ទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្ម និងហិរញ្ញវត្ថុពិភពលោក ដោយមានទីក្រុងឡុងដ៍ជាមជ្ឈមណ្ឌលធនាគារដ៏ធំ។ ផ្នែកវប្បធម៌ អង់គ្លេសបានក្លាយជាកន្លែងកំណើតនៃឥស្សរជនឆ្នើមៗដូចជា អ្នកនិពន្ធ វីល្លៀម សេកស្ពៀរ (William Shakespeare) និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ៊ីសាក ញូតុន (Isaac Newton) ។ សាកលវិទ្យាល័យដ៏ចំណាស់ដូចជា អក់ហ្វដ (University of Oxford) និងខេមប្រ៊ីជ (University of Cambridge) ត្រូវបានបង្កើតតាំងពីសតវត្សទី១៣ ហើយជានិមិត្តរូបនៃឧត្តមភាពសិក្សា។ ស្ថាបត្យកម្មជាច្រើនដូចជា វិហារខេនធឺបឺរី ប្រាសាទដូវឺ (Dover Castle) និងប៉មឡុងដ៍ (Tower of London) ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ ហើយជាសក្ខីភាពនៃសម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានគូសបញ្ជាក់ថា ប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេសនៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធយ៉ាងជ្រាលជ្រៅក្នុងពិភពបច្ចុប្បន្ន។ ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងរដ្ឋាភិបាលសភា បានក្លាយជាម៉ូដែលសម្រាប់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទូទាំងពិភពលោក។ ស្ថានីយប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗដូចជា Stonehenge, ប៉មឡុងដ៍ និងជញ្ជាំងហាឌៀន សុទ្ធតែជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ (UNESCO) និងជាគោលដៅទេសចរណ៍កំពូលៗ។ ភាសាអង់គ្លេសបានវិវត្តចេញពីភាសាបុរាណ ហើយឥឡូវក្លាយជាភាសាអន្តរជាតិ។ ការយល់ដឹងពីប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែបនេះ ជួយពន្យល់ពីឫសគល់នៃនយោបាយ ច្បាប់ និងអត្តសញ្ញាណជាតិអង់គ្លេស ដែលបន្តជះឥទ្ធិពលដល់សង្គមសម័យទំនើប។