ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចក្រភពអូតូម៉ង់ ដែលគេស្គាល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រថា “ចក្រភពទួរគី” គឺជារដ្ឋមួយដែលគ្រប់ដណ្តប់តំបន់អឺរ៉ុបភាគអាគ្នេយ៍ អាស៊ីខាងលិច និងអាហ្វ្រិកខាងជើង ចាប់ពីសតវត្សទី១៤ រហូតដល់ដើមសតវត្សទី២០។ យោងតាមវិគីភីឌា ចក្រភពនេះមានមជ្ឈមណ្ឌលស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីដែលជាប្រទេសទួរគីសព្វថ្ងៃ ហើយបានគ្រប់គ្រងផ្នែកមួយនៃអឺរ៉ុបកណ្តាលភាគអាគ្នេយ៍ នៅចន្លោះដើមសតវត្សទី១៦ និងដើមសតវត្សទី១៨។ វាជាចក្រភពឥស្លាមដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយបានបន្តវេនពីចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃទីក្រុងកុងស្តង់ទីណូបក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣។ ចក្រភពនេះបានទទួលឈ្មោះពីស្ថាបនិករបស់ខ្លួនគឺអូស្មង់ទី១ (Osman I) ហើយបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការតភ្ជាប់ពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌រវាងអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

នៅកម្រិតកំពូលរបស់ខ្លួន ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស៊ុលតង់ស៊ូឡេម៉ានទី១ (ស៊ូឡេម៉ានដ៏អស្ចារ្យ) ចក្រភពអូតូម៉ង់បានលាតសន្ធឹងពីហុងគ្រីនៅភាគខាងជើង រហូតដល់យេមែននៅភាគខាងត្បូង និងពីអាល់ហ្សេរីនៅភាគខាងលិច រហូតដល់អ៊ីរ៉ាក់នៅភាគខាងកើត។ យោងតាមវិគីភីឌា ទឹកដីនេះមានផ្ទៃដីសរុបជាង ៥ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៅសតវត្សទី១៧។ ប្រជាជនរបស់វាមានភាពចម្រុះយ៉ាងខ្លាំង រួមមាន ទួរគី ក្រិក អាមេនី អារ៉ាប់ ឃឺដ ស្លាវ និងក្រុមជនជាតិដទៃទៀត ដែលរស់នៅរួមគ្នាក្រោមប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងមីល្លេត (Millet) ដែលអនុញ្ញាតឲ្យសហគមន៍សាសនានីមួយៗគ្រប់គ្រងផ្នែកខាងក្នុងរបស់ខ្លួន។ ទីក្រុងខុនស្តង់ទីណូប (អ៊ីស្តង់ប៊ូលបច្ចុប្បន្ន) បានក្លាយជារដ្ឋធានីបន្ទាប់ពីត្រូវបានវាយដណ្តើមយក និងជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌អស់ជាច្រើនសតវត្ស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃចក្រភពអូតូម៉ង់ចាប់ផ្តើមពីអាណាចក្រតូចមួយនៅអាណាតូលី ដែលបង្កើតដោយអូស្មង់ទី១ ក្នុងប្រហែលឆ្នាំ១២៩៩តាមវិគីភីឌា។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្ស វាបានពង្រីកដោយឆាប់រហ័ស ដោយបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីជាច្រើនក្នុងបាល់កង់ និងទិសខាងកើត។ ចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់បំផុតគឺការដណ្តើមយកទីក្រុងកុងស្តង់ទីណូបក្រោមស៊ុលតង់មេហ៊្មេឌទី២ (Mehmed the Conqueror) នៅឆ្នាំ១៤៥៣ ដែលបញ្ចប់ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន និងធ្វើឲ្យទីក្រុងក្លាយជារាជធានីថ្មីក្រោមឈ្មោះថ្មីថា “អ៊ីស្លាមបូល” (ដែលក្រោយមកក្លាយជាអ៊ីស្តង់ប៊ូល)។

សម័យកាលកំពូលរបស់ចក្រភពស្ថិតនៅក្រោមស៊ុលតង់ស៊ូឡេម៉ានទី១ (១៥២០–១៥៦៦) ដែលត្រូវបានហៅថា “ស៊ូឡេម៉ានដ៏អស្ចារ្យ”។ ព្រះអង្គបានពង្រឹងច្បាប់ យោធា និងសិល្បៈឲ្យឈានដល់កម្រិតខ្ពស់។ ការប្រយុទ្ធនឹងចក្រភពហាប់ស្បួរនិងការដណ្តើមយកទឹកដីនៅអឺរ៉ុប រួមទាំងការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងវីយែនដំបូង (១៥២៩) បានបង្ហាញពីកម្លាំងរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គត ចក្រភពចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះជាបណ្តើរៗ ដោយការបរាជ័យនៅសមរភូមិឡេព៉ាន់តូ (១៥៧១) និងការបរាជ័យនៅការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងវីយែនលើកទីពីរ (១៦៨៣) បានកត់សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃការរុញច្រានថយក្រោយ។

នៅសតវត្សទី១៩ ចក្រភពត្រូវបានគេហៅថា “អ្នកជំងឺនៃអឺរ៉ុប” ដោយសារការធ្លាក់ចុះឥតឈប់ឈរ។ កំណែទម្រង់តង់ស៊ីម៉ាត (Tanzimat) ពីឆ្នាំ១៨៣៩ បានព្យាយាមធ្វើទំនើបកម្មកងទ័ព រដ្ឋបាល និងអប់រំ ដោយតាមគំរូអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែចលនាជាតិនិយមក្នុងចំណោមក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ (ក្រិក ស៊ែប ប៊ុលហ្គារី អាមេនី) និងការអន្តរាគមន៍ពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប បានធ្វើឲ្យចក្រភពបាត់បង់ទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់។ បដិវត្តន៍យុវជនទួរគី (Young Turk Revolution) ក្នុងឆ្នាំ១៩០៨ បាននាំមកនូវរដ្ឋធម្មនុញ្ញប៉ុន្តែមិនអាចទប់ស្កាត់ការរលំរលាយបានទេ។ ការចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ (១៩១៤–១៩១៨) ជាមួយអាល្លឺម៉ង់ បាននាំទៅដល់ការបរាជ័យ និងការបែងចែកទឹកដីដោយមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត។ របបស៊ុលតង់ត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩២២ ហើយសាធារណរដ្ឋទួរគីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩២៣ ក្រោមការដឹកនាំរបស់មូស្តាហ្វា ខេម៉ាល អាតាទូរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់ពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកសិកម្ម ដោយផលិតផលសំខាន់ៗរួមមានគ្រាប់ធញ្ញជាតិ កប្បាស និងផ្លែឈើ។ យោងតាមវិគីភីឌា ពាណិជ្ជកម្មបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ ដោយរាជធានីកុងស្តង់ទីណូបជាចំណុចប្រសព្វនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មរវាងអឺរ៉ុប និងអាស៊ី។ ការបង្កើតធនាគារអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨៥៦ បានជួយគាំទ្រសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋ។ ក៏មានការយកពន្ធពីប្រជាជននិងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុប។ វប្បធម៌អូតូម៉ង់គឺជាការបញ្ចូលគ្នារវាងប្រពៃណីទួរគី ឥស្លាម និងឥទ្ធិពលពីទឹកដីដែលខ្លួនបានគ្រប់គ្រង។ ស្ថាបត្យកម្មគឺជាសមិទ្ធផលដ៏លេចធ្លោ ជាមួយនឹងវិហារស៊ូឡេម៉ានីយេដែលរចនាដោយស្ថាបត្យករមីម៉ា ស៊ីណាន (Mimar Sinan) និងវាំងតុបកាពី (Topkapı Palace) ជានិមិត្តសញ្ញានៃអំណាចនិងសិល្បៈ។ អក្សរសិល្ប៍ កំណាព្យ និងតន្ត្រីក៏រីកចម្រើន ដោយមានកវីល្បីៗដូចជានេឌីម (Nedim)។ លើសពីនេះ ម្ហូបអាហារដូចជាកាហ្វេ និងគ្រឿងផ្សំផ្សេងៗ បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណអូតូម៉ង់។ ប្រព័ន្ធអប់រំផ្អែកលើសាសនាឥស្លាម ប៉ុន្តែក៏មានការបើកសាលាទំនើបនៅសម័យក្រោយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ការដួលរលំនៃចក្រភពអូតូម៉ង់បានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ដំណែលយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ពិភពលោក ជាពិសេសនៅមជ្ឈឹមបូព៌ា និងបាល់កង់។ យោងតាមវិគីភីឌា ការបែកបាក់របស់វាបាននាំទៅដល់ការបង្កើតប្រទេសថ្មីជាច្រើន ដូចជាប្រទេសទួរគី ស៊ីរី អ៊ីរ៉ាក់ លីបង់ និងរដ្ឋបាល់កង់ ដែលរហូតដល់សព្វថ្ងៃប្រឈមនឹងជម្លោះអំពីព្រំដែននិងអត្តសញ្ញាណ។ ការរំលឹកពីអតីតកាលដ៏រុងរឿង តែងត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងនយោបាយទំនើប ជាពិសេសនៅប្រទេសទួរគីក្រោមរដ្ឋាភិបាលដែលសង្កត់ធ្ងន់លើអធិរាជភាពអតីតកាល។ ម្យ៉ាងទៀត ការទទួលស្គាល់អំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី (Armenian Genocide) ដែលបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ នៅតែជាចំណុចឈឺឆ្អាលក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការស្វែងយល់អំពីចក្រភពអូតូម៉ង់ជួយឲ្យយល់កាន់តែច្បាស់ពីបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបង្កើតពិភពលោកទំនើប ក៏ដូចជាដំណើរវិវត្តនៃនយោបាយនិងសាសនានៅតំបន់ដែលកំពុងមានភាពតានតឹងនាពេលបច្ចុប្បន្ន។