ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចក្រភពរ៉ូម គឺជារដ្ឋមួយដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងទឹកដីភាគច្រើននៃទ្វីបអឺរ៉ុប អាស៊ីខាងលិច និងអាហ្វ្រិកខាងជើង ក្នុងសម័យបុរាណ។ យោងតាមវិគីភីឌា (Wikipedia) ទឹកដីទាំងនេះភាគច្រើនធ្លាប់ត្រូវបានសាធារណរដ្ឋរ៉ូម (Roman Republic) វាយដណ្ដើមយករួចមកហើយ មុនពេលដែលអំណាចត្រូវបានប្រគល់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ទៅឱ្យបុគ្គលតែម្នាក់ ក្រោយការឡើងកាន់អំណាចរបស់អុកតាវៀន (Octavian) និងការបង្កើតរបបព្រីនស៊ីប៉ាតេ (Principate) របស់អូហ្គូស្តុស (Augustus) នៅឆ្នាំ ២៧ មុនគ្រិស្តសករាជ។

យោងតាមវិគីភីឌា នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ៣ នៃគ្រិស្តសករាជ ចក្រភពនេះត្រូវបានបែងចែកជាច្រើនលើក។ ចក្រភពរ៉ូមខាងលិច (Western Roman Empire) បានដួលរលំនៅឆ្នាំ ៤៧៦ គ្រិស្តសករាជ ចំណែកចក្រភពរ៉ូមខាងកើត (Eastern Roman Empire) បានបន្តឈរជើងរហូតដល់ការធ្លាក់នៃក្រុងកុងស្តង់ទីណូប (Constantinople) នៅឆ្នាំ ១៤៥៣។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ទឹកដីរបស់ចក្រភពរ៉ូមលាតសន្ធឹងលើទ្វីបចំនួនបី ដោយមានសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេជាចំណុចកណ្តាល។ យោងតាមវិគីភីឌា ផែនទីចក្រភពនៅឆ្នាំ ៣៩៥ គ្រិស្តសករាជ បង្ហាញការបែងចែករដ្ឋបាលជាតំបន់តូចធំជាច្រើន។ ទីក្រុងនានាក្នុងសម័យចក្រភពមានវត្តមានយ៉ាងទូលំទូលាយ ដូចជាក្រុងយេរ៉ាស (Jerash) ក្នុងប្រទេសហ្សកដានីបច្ចុប្បន្ន ដែលមានទីលានសាធារណៈ (Forum) សម្រាប់ការថ្លែងសុន្ទរកថា និងជួរសសរសម្រាប់តូបលក់ដូរ។

តាមការរៀបរាប់របស់វិគីភីឌា សង្គមរ៉ូមមានលក្ខណៈចម្រុះ ដោយមានទាំងប្រជាពលរដ្ឋសេរី ទាសករ និងអ្នកដែលទើបទទួលបានសេរីភាព។ ភាសាឡាតាំង និងភាសាក្រិក ត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូទាំងចក្រភព ដូចដែលឃើញតាមរយៈក្រដាសផាពីរូស (papyrus) សតវត្សរ៍ទី ៥ ដែលសរសេរសុន្ទរកថារបស់ស៊ីសេរ៉ូ (Cicero) ជាពីរភាសា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា មុនពេលក្លាយជាចក្រភព សាធារណរដ្ឋរ៉ូមបានពង្រីកអំណាចដណ្ដើមទឹកដីភាគច្រើនរួចហើយ។ នៅឆ្នាំ ២៧ មុនគ្រិស្តសករាជ អុកតាវៀនបានឡើងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខ ហើយរបបដឹកនាំបុគ្គលតែម្នាក់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ ដែលហៅថាព្រីនស៊ីប៉ាតេ (Principate) ក៏បានចាប់កំណើតឡើងក្រោមអូហ្គូស្តុសនៅគ្រានោះ។

ក្នុងសម័យចក្រភពដើម អធិរាជជាច្រើនអង្គបានពង្រីក និងពង្រឹងទឹកដី។ យោងតាមវិគីភីឌា រូបចម្លាក់ក្រឡោតនៅលើសសរ Trajan's Column ក្នុងទីក្រុងរ៉ូម បង្ហាញពីការកសាងបន្ទាយ និងការទទួលគណៈទូតពីជនជាតិ Dacian ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីយុទ្ធនាការរបស់អធិរាជត្រាយ៉ាន (Trajan)។ អធិរាជហាឌ្រីន (Hadrian) ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ១១៧ ដល់ ១៣៨ គ្រិស្តសករាជ បានបន្សល់ទុកកំពែង Hadrian's Wall នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសអង់គ្លេស ជាខ្សែការពារព្រំដែនភាគខាងជើងនៃចក្រភព។ ផែនទីចក្រភពក្រោមរជ្ជកាលហាឌ្រីនក៏បង្ហាញទីតាំងកងពល (legions) ដែលឈរជើងក្នុងឆ្នាំ ១២៥ គ្រិស្តសករាជផងដែរ។ ចំណែកអធិរាជដូមីទៀន (Domitian) ត្រូវបានគេរកឃើញរូបចម្លាក់នៅលើខ្លោងទ្វារខាងជើងនៃប្រាសាទ Hathor នៅក្រុងដេនដេរ៉ា (Dendera) ប្រទេសអេហ្ស៊ីប ដែលបង្ហាញពីវត្តមានរបស់រ៉ូមនៅអាហ្វ្រិកខាងជើង។

យោងតាមវិគីភីឌា នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ៣ នៃគ្រិស្តសករាជ ចក្រភពត្រូវបានបែងចែកជាច្រើនដង។ ការលុកលុយដែលគេហៅថា «ការលុកលុយរបស់ពួក Barbarian» (Barbarian invasions) គឺជាចលនារបស់កុលសម្ព័ន្ធហ្គឺម៉ានិកបុរាណភាគច្រើនចូលមកក្នុងទឹកដីរ៉ូម ហើយព្រឹត្តិការណ៍នេះជាចំណុចផ្លាស់ប្តូរពីសម័យបុរាណ (classical antiquity) ទៅកាន់យុគសម័យកណ្តាល (Middle Ages)។ ចក្រភពរ៉ូមខាងលិចបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ៤៧៦ គ្រិស្តសករាជ ប៉ុន្តែចក្រភពរ៉ូមខាងកើតបានបន្តរស់រានរហូតដល់ឆ្នាំ ១៤៥៣ ដែលជាឆ្នាំនៃការធ្លាក់នៃក្រុងកុងស្តង់ទីណូប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចរ៉ូមត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយផលិតកម្មសិប្បកម្ម ការជីកយករ៉ែ និងពាណិជ្ជកម្មចម្ងាយឆ្ងាយ។ រូបគំនូរជញ្ជាំងពីក្រុងប៉ុមប៉ី (Pompeii) បង្ហាញតូបលក់នំប៉័ង និងកម្មករនៅរោងកែច្នៃក្រណាត់ (fullonica) ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចប្រចាំថ្ងៃ។ តំបន់ Las Médulas ក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអណ្តូងរ៉ែមាសដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់ចក្រភព។ ការរកឃើញពែងកែវរ៉ូមនៅក្នុងផ្នូររាជវង្សហានខាងកើត (ឆ្នាំ ២៥–២២០ គ្រិស្តសករាជ) នៅខេត្ត Guangxi ប្រទេសចិន បង្ហាញថា ទំនិញរ៉ូមបានទៅដល់ចុងបូព៌ាតាមរយៈបណ្តាញពាណិជ្ជកម្មផ្លូវឆ្ងាយ។ កាក់ដូចជា sestertius ក្រោមរជ្ជកាលហាឌ្រីន និង solidus ក្រោមរជ្ជកាលកុងស្តង់ទីន (Constantine) ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារូបិយប័ណ្ណទូទាំងចក្រភព។

ខាងវប្បធម៌ ការកម្សាន្តសាធារណៈបានដើរតួនាទីសំខាន់។ យោងតាមវិគីភីឌា មហោស្រព Flavian Amphitheatre ដែលគេស្គាល់ទូទៅថា Colosseum ជាកន្លែងប្រកួតដ៏ធំសម្បើមនៅទីក្រុងរ៉ូម។ រូបចម្លាក់ម៉ូសេអ៊ីកពីក្រុង Zliten ក្នុងប្រទេសលីប៊ីបច្ចុប្បន្ន ពណ៌នាចាប់ពីតន្ត្រីករ អ្នកប្រយុទ្ធ (gladiators) អ្នកប្រយុទ្ធជាមួយសត្វ រហូតដល់ទណ្ឌិតដែលត្រូវបានបោះឱ្យសត្វសាហាវ។ ការអប់រំ និងអក្ខរកម្មក៏ត្រូវបានគេឱ្យតម្លៃខ្ពស់ ដូចដែលឃើញតាមរយៈរូបគំនូររបស់ Terentius Neo និងភរិយា (ប្រហែលឆ្នាំ ២០ គ្រិស្តសករាជ) ដែលបង្ហាញមោទនភាពចំពោះការចេះអាន និងសរសេរ។

ចំពោះសាសនា ចក្រភពរ៉ូមបានគោរពជំនឿបុរាណ ដូចជាប្រាសាទ Temple of Saturn ក្នុងទីក្រុងរ៉ូម ដែលជាកន្លែងរក្សាទុករតនាគាររបស់រដ្ឋ។ តាមវិគីភីឌា នៅលើកាក់ solidus ដែលអធិរាជកុងស្តង់ទីនបានចេញ រូបព្រះនាង Victoria ដែលជាអាទិទេពមួយក្នុងចំណោមអាទិទេពចុងក្រោយដែលគេនិយមដាក់លើកាក់រ៉ូម បានក្លាយបន្តិចម្តងៗទៅជារូបទេវតាក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់គ្រិស្តសាសនា ហើយប្រាសាទ Pantheon ក្នុងទីក្រុងរ៉ូម ដែលដើមឡើយជាប្រាសាទរ៉ូមបុរាណ ក្រោយមកត្រូវបានកែប្រែទៅជាព្រះវិហារកាតូលិកនៅសតវត្សរ៍ទី ៧។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

មរតករបស់ចក្រភពរ៉ូមនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងជាក់ស្តែងរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ តាមវិគីភីឌា ស្ពាននាំទឹក Pont du Gard ដែលកាត់ទន្លេ Gardon នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសបារាំង ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ (UNESCO)។ កន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនទៀតនៅតែអាចទស្សនាបាននៅសម័យបច្ចុប្បន្ន ដូចជា Colosseum ក្នុងទីក្រុងរ៉ូម រោងងូតទឹករ៉ូមនៅក្រុង Bath ប្រទេសអង់គ្លេស និងកំពែង Hadrian's Wall ដែលនៅសេសសល់ជាបំណែកបាក់បែកនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសអង់គ្លេស។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការស្វែងយល់អំពីចក្រភពរ៉ូមជួយឱ្យយល់ពីឫសគល់នៃប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ ដែលរហូតមកដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន នៅតែជាប្រធានបទនៃការសិក្សា ការអភិរក្ស និងការទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដ៏សំខាន់។ ការបន្តអត្ថិភាពនៃចក្រភពរ៉ូមខាងកើតរហូតដល់ឆ្នាំ ១៤៥៣ ក៏ជាស្ពានភ្ជាប់ពីសម័យបុរាណទៅកាន់ប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យក្រោយនៃអឺរ៉ុប និងអាស៊ីខាងលិចផងដែរ។