ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អាណាចក្រអ៊ូម៉ៃយ៉ាដ គឺជាកាលីហ្វាតឥស្លាមទីពីរដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សអ៊ូម៉ៃយ៉ាដពីឆ្នាំ ៦៦១ ដល់ ៧៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ។ តាមវីគីភីឌា វាបានបន្តពីកាលីហ្វាតរ៉ាស៊ីឌុន (Rashidun) ដោយកាលីហ្វទីបី អ៊ូតម៉ាន់ អ៊ីប៊ីន អាហ្វាន់ ក៏ជាសមាជិកត្រកូលនេះដែរ។ មូអាវីយ៉ា អ៊ីប៊ីន អាប៊ី ស៊ូហ្វាន អភិបាលតំបន់ស៊ីរីធំ បានឡើងជាកាលីហ្វក្រោយសង្គ្រាមស៊ីវិលលើកដំបូង (First Fitna) និងការធ្វើឃាតអាលីនៅឆ្នាំ ៦៦១។ ដាម៉ាសបានក្លាយជារាជធានី ហើយស៊ីរីជាមូលដ្ឋានអំណាចស្នូល។ នៅចំណុចកំពូល វាលាតសន្ធឹងពីឧបទ្វីបអ៊ីប៊ែររៀរហូតដល់អាស៊ីកណ្តាល ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាដំណាក់កាលសំខាន់ក្នុងការកសាងអរិយធម៌ឥស្លាម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ទឹកដីអ៊ូម៉ៃយ៉ាដគ្របដណ្តប់តំបន់ធំៗដូចជាអេស្ប៉ាញ ម៉ារ៉ុក អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីរ៉ង់ និងប៉ាគីស្ថានបច្ចុប្បន្ន។ ស្នូលគឺស៊ីរីដែលមានរាជធានីដាម៉ាសជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ យោធា និងវប្បធម៌។ ប្រជាជនមានចម្រុះជាតិសាសន៍ រួមមានអារ៉ាប់ (អ្នកគ្រប់គ្រង) ពែរ្ស ប៊ែរប៊ែរ កុបទិក ជ្វីហ្វ និងជនជាតិដើមផ្សេងទៀត។ ភាសាអារ៉ាប់ជាភាសារដ្ឋបាល ហើយឥស្លាមជាសាសនាផ្លូវការ ប៉ុន្តែសហគមន៍សាសនាដទៃអាចរស់នៅបានក្រោមការបង់ពន្ធពិសេស (jizya)។ រចនាសម្ព័ន្ធនេះបានជំរុញការលាយវប្បធម៌អារ៉ាប់ ពែរ្ស និងប៊ីហ្សង់តាំង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា ត្រកូលអ៊ូម៉ៃយ៉ាដមានឥទ្ធិពលតាំងពីមុនឥស្លាមនៅម៉ិកកា។ កាលីហ្វអ៊ូតម៉ាន់ (ត្រូវគេធ្វើឃាតឆ្នាំ ៦៥៦) ជាសមាជិកត្រកូល ហើយការស្លាប់នេះបានបង្កវិបត្តិនយោបាយ។ ក្រោយការធ្វើឃាតអាលីនៅឆ្នាំ ៦៦១ មូអាវីយ៉ាបានឡើងកាន់អំណាច និងបង្កើតរបបគ្រងមរតកក្នុងខ្សែស៊ូហ្វីយ៉ាន។ ប៉ុន្តែក្រោយមរណភាពរបស់គាត់ (ឆ្នាំ ៦៨០) សង្គ្រាមស៊ីវិលទីពីរបានផ្ទុះឡើង ដោយមានការបះបោរពីហ៊ូសេន (Husayn ibn Ali) និងអ៊ីប៊ីន អាល់ហ្ស៊ូប៊ែរ (Abd Allah ibn al-Zubayr)។ នៅឆ្នាំ ៦៨៤ ម៉ារវ៉ាន់ អ៊ីប៊ីន អាល់ហាកាម (Marwan I) បានបង្កើតខ្សែម៉ារវ៉ានីដ ដោយស្តារស្ថិរភាពឡើងវិញ។

ក្រោមកាលីហ្វអាប់ឌុលម៉ាលីក (៦៨៥-៧០៥) និងអាល់វ៉ាលីដទី១ (៧០៥-៧១៥) អាណាចក្របានពង្រីកយ៉ាងខ្លាំងទៅអាហ្វ្រិកខាងជើង អេស្ប៉ាញ ស៊ីនឌ៍ និងអាស៊ីកណ្តាល។ កំណែទម្រង់រាជការត្រូវបានធ្វើដូចជាការដាក់ភាសាអារ៉ាប់ជាផ្លូវការ និងការបោះផ្សាយរូបិយប័ណ្ណឥស្លាមឯករាជ្យ (ឌីណាមាស)។ យ៉ាងណាមិញ បញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុ ការមិនពេញចិត្តពីពួកម៉ាវ៉ាលី (មូស្លីមមិនមែនអារ៉ាប់) និងការបះបោរខារីជីតបានធ្វើឲ្យចុះខ្សោយ។ នៅឆ្នាំ ៧៥០ កងកម្លាំងអាប់បាស៊ីដបានវាយឈ្នះក្នុងសមរភូមិហ្សាប សម្លាប់កាលីហ្វម៉ារវ៉ាន់ទី២ និងបញ្ចប់យុគអ៊ូម៉ៃយ៉ាដ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វីគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា សេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្មឆ្លងទ្វីប និងការយកពន្ធ។ កាលីហ្វអាប់ឌុលម៉ាលីកបានណែនាំឌីណាមាសនៅឆ្នាំ ៦៩៣ ដែលដំបូងមានរូបមនុស្ស (សន្មតថាជាកាលីហ្វ) តែក្រោយមកប្តូរទៅជាអក្សរកូរ៉ាននៅឆ្នាំ ៦៩៧។ ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មលេចធ្លោរួមមាន វិហារធំដាម៉ាស (សាងដោយអាល់វ៉ាលីដទី១ ចាប់ពីឆ្នាំ ៧០៥) និងដោម អហ្វ ឌឹ រ៉ក (Dome of the Rock) នៅយេរូសាឡឹម (សាងដោយអាប់ឌុលម៉ាលីក)។ រាជវាំងវាលខ្សាច់ដូចជា Qasr al-Hayr បង្ហាញពីសិល្បៈលំអិត និងការគាំទ្រកវីនិពន្ធ តន្ត្រី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កេរ្តិ៍ដំណែលអ៊ូម៉ៃយ៉ាដនៅមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងពិភពឥស្លាម និងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក។ សំណង់ប្រវត្តិសាស្ត្រដូចជាវិហារដាម៉ាស និងដោម អហ្វ ឌឹ រ៉ក ជាទីសក្ការៈ និងកន្លែងទេសចរណ៍សំខាន់។ សមរភូមិការបាឡានៅតែជាចំណុចរសើបរវាងស៊ុននីនិងស៊ីអ៊ីត។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការស្វែងយល់ពីប្រវត្តិឥស្លាមដំបូងនេះជួយពង្រីកទស្សនវិស័យអន្តរវប្បធម៌ ជាពិសេសដោយកម្ពុជាមានសហគមន៍ចាមមូស្លីម និងមានទំនាក់ទំនងកាន់តែខ្លាំងជាមួយប្រទេសអាស៊ានកាន់សាសនាឥស្លាមដូចជាម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូនេស៊ី។ មេរៀនស្តីពីការគ្រប់គ្រងពហុជាតិសាសន៍ក៏នៅតែពាក់ព័ន្ធដល់សង្គមពហុវប្បធម៌នាពេលបច្ចុប្បន្ន។