ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា សង្គ្រាមពិភពលោកលើកទី១ ដែលគេស្គាល់ថា Great War គឺជាជម្លោះសកលរវាងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត (Allies) និងមហាអំណាចកណ្តាល (Central Powers) រវាងឆ្នាំ ១៩១៤ និង ១៩១៨។ សមរភូមិធំៗបានកើតឡើងនៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងមជ្ឈិមបូព៌ា ព្រមទាំងផ្នែកខ្លះនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក និងតំបន់អាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក។ សង្គ្រាមនេះបានឃើញការច្នៃប្រឌិតអាវុធថ្មីៗ រួមមានរថក្រោះ យន្តហោះ កាំភ្លើងយន្ត និងអាវុធគីមី។

សព្វវចនាធិប្បាយដដែលបានរាយការណ៍ថា វាជាជម្លោះដ៏បង្ហូរឈាមបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយប៉ាន់ស្មានថាមានអ្នកស្លាប់ទាំងទាហាននិងជនស៊ីវិលពី ១៥ ទៅ ២២ លាននាក់ រួមទាំងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ផងដែរ។ ការធ្វើដំណើររបស់មនុស្សរាប់លាននាក់បានក្លាយជាកត្តាសំខាន់ធ្វើឱ្យជំងឺផ្ដាសាយអេស្ប៉ាញរីករាលដាលយ៉ាងសាហាវ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា សមរភូមិសំខាន់ៗបានលាតសន្ធឹងពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប រួមមានរណសិរ្សខាងលិច (បារាំង បែលហ្ស៊ិក) រណសិរ្សខាងកើត (រុស្ស៊ី អូទ្រីស-ហុងគ្រី) រណសិរ្សអ៊ីតាលី តំបន់បាល់កង់ ព្រមទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា (យុទ្ធនាការហ្គាលីប៉ូលី និងការដណ្តើមក្រុងយេរូសាឡឹម) និងតំបន់ខ្លះនៅអាហ្វ្រិក។ មហាអំណាចចម្បងបានបែកជាពីរក្រុម៖ សម្ព័ន្ធមិត្ត (ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី ក្រោយមកអ៊ីតាលី ជប៉ុន និងសហរដ្ឋអាមេរិក) និងមហាអំណាចកណ្តាល (អាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីស-ហុងគ្រី ចក្រភពអូតូម៉ង់ និងប៊ុលហ្គារី)។

វីគីភីឌាក៏បានបញ្ជាក់ថា ទាហានជាង ៧០ លាននាក់ត្រូវបានកេណ្ឌប្រមូល ហើយក្នុងនោះមានទាហានរាប់លាននាក់មកពីអាណានិគម ដូចជាទាហានឥណ្ឌា ទាហានមកពីអាហ្វ្រិក និងអាស៊ី ដែលធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះក្លាយជាសង្គ្រាមសកលពិតប្រាកដទាក់ទងនឹងពហុជនជាតិ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា ព្រឹត្តិការណ៍ដែលបង្កជាហេតុភ្លាមៗគឺការធ្វើឃាតព្រះអង្គម្ចាស់ Franz Ferdinand នៃអូទ្រីស-ហុងគ្រី ដោយក្រុមជាតិនិយមស៊ែប៊ី នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩១៤។ ប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធភាពដ៏ស្មុគស្មាញបានធ្វើឱ្យមហាអំណាចអឺរ៉ុបធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

សង្គ្រាមបានប្រែក្លាយជាសង្គ្រាមលេណដ្ឋានដ៏ឃោរឃៅនៅរណសិរ្សខាងលិច ដោយមានសមរភូមិធំៗដូចជា Verdun, Somme និង Passchendaele ដែលបានសម្លាប់មនុស្សរាប់សែននាក់។ វីគីភីឌាបានរៀបរាប់ពីការប្រើប្រាស់យន្តហោះ រថក្រោះ និងឧស្ម័នពុល ដែលបង្កើនភាពសាហាវ។ នៅរណសិរ្សខាងកើត បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧ បានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីដកខ្លួនចេញ។ ការចូលក្នុងសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩១៧ បានជួយឱ្យសម្ព័ន្ធមិត្តទទួលបានជ័យជម្នះ។ សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ដោយបទឈប់បាញ់នៅថ្ងៃទី ១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨ និងសន្ធិសញ្ញា Versailles ឆ្នាំ១៩១៩ ដែលបានដាក់ទោសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើអាល្លឺម៉ង់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា សង្គ្រាមបានបណ្តាលឱ្យមានការបំផ្លិចបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង ដោយប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនបានជំពាក់បំណុលសង្គ្រាមធ្ងន់ធ្ងរ និងជួបនឹងអតិផរណា។ សេដ្ឋកិច្ចសកលបានផ្លាស់ប្តូរដោយសហរដ្ឋអាមេរិកបានឡើងជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចឈានមុខ។

ផ្នែកវប្បធម៌ សង្គ្រាមបានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍និងសិល្បៈជាច្រើន ដូចជាកំណាព្យរបស់កវី Wilfred Owen ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងភាពរន្ធត់នៃសង្គ្រាម។ វិមានអនុស្សាវរីយ៍សង្គ្រាមជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅទូទាំងពិភពលោក។ សព្វវចនាធិប្បាយដដែលក៏បានកត់សម្គាល់ពីការផ្លាស់ប្តូរតួនាទីស្ត្រី ដោយស្ត្រីបានចូលធ្វើការក្នុងរោងចក្រនិងការិយាល័យដើម្បីជំនួសបុរស ដែលជំរុញចលនាទាមទារសិទ្ធិបោះឆ្នោតឱ្យស្ត្រីនៅក្រោយសង្គ្រាម។ លើសពីនេះ ការចូលរួមរបស់ទាហានអាណានិគមបានជម្រុញចលនាឯករាជ្យនៅអាស៊ីនិងអាហ្វ្រិកក្រោយសង្គ្រាម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ជាង ១០០ ឆ្នាំក្រោយសង្គ្រាម ផលប៉ះពាល់របស់វានៅតែមានសារៈសំខាន់។ យោងតាមវីគីភីឌា សង្គ្រាមបាននាំឱ្យមានការដួលរលំនៃចក្រភពធំៗចំនួនបួន និងការគូសបន្ទាត់ព្រំដែនថ្មីនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដែលជាឫសគល់នៃជម្លោះរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ សន្ធិសញ្ញា Versailles បានបង្កើតសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ (League of Nations) ដែលជាបុព្វេរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) បច្ចុប្បន្ន ហើយបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ។

មេរៀនពីសង្គ្រាមនេះ ដូចជាគ្រោះថ្នាក់នៃជាតិនិយមជ្រុល និងការប្រណាំងប្រជែងអាវុធ ក៏ដូចជាសារៈសំខាន់នៃការទប់ស្កាត់ជំងឺរាតត្បាត គឺនៅតែពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងពិភពលោកបច្ចុប្បន្ន ដែលកំពុងប្រឈមនឹងជម្លោះភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងការរាតត្បាតនៃជំងឺ COVID-19។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះជាការរំលឹកពីសន្តិភាពនិងការយោគយល់គ្នាជាអន្តរជាតិ។