ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ជម្លោះព្រំដែនរវាងកម្ពុជានិងថៃ គឺជាវិវាទដ៏យូរអង្វែងមួយដែលផ្តោតសំខាន់លើតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ និងតំបន់ជុំវិញនៅតាមជួរភ្នំដងរែក។ វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា ជម្លោះនេះបានចាប់កំណើតឡើងក្នុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០ ក្រោយកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំង ហើយបានឈានទៅដល់ការសម្រេចរបស់តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦២ ដែលបានប្រកាសថាប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណា ព្រំដែនដីធ្លីជាក់ស្ដែងមិនត្រូវបានកំណត់រួមគ្នាឲ្យបានពេញលេញនោះទេ។

ក្នុងកំឡុងពេលដែលកម្ពុជាធ្លាក់ក្នុងសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី បញ្ហានេះបានស្ងប់ស្ងាត់មួយរយៈ ប៉ុន្តែបានផ្ទុះឡើងវិញយ៉ាងខ្លាំងនៅឆ្នាំ ២០០៨ ក្រោយពីកម្ពុជាបានដាក់ចុះប្រាសាទព្រះវិហារជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ (UNESCO)។ សកម្មភាពនេះបានបង្កឲ្យមានការតវ៉ាពីក្រុមអ្នកជាតិនិយមថៃ និងការប្រឈមមុខគ្នាផ្នែកយោធា។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយអាវុធជាច្រើនលើក ហើយជម្លោះក៏បានរាលដាលទៅដល់តំបន់ប្រាសាទបុរាណខ្មែរដទៃទៀតដូចជា ប្រាសាទតាមាន់ធំ និងប្រាសាទតាក្របី ហើយនិងតំបន់ខ្ពង់រាបទ្វីបដែលត្រួតគ្នានៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃផងដែរ។ នៅឆ្នាំ ២០២៥ ជម្លោះនេះបានផ្ទុះឡើងជាថ្មីជាមួយនឹងការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងសាហាវបំផុត ដែលធ្វើឲ្យពិភពលោកព្រួយបារម្ភអំពីស្ថិរភាពក្នុងតំបន់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ជម្លោះចម្បងស្ថិតនៅលើជួរភ្នំដងរែក ដែលជាខ្សែបន្ទាត់ធម្មជាតិខណ្ឌចែកខេត្តព្រះវិហាររបស់កម្ពុជា និងខេត្តសុរិន្ទ សិរីសាកេត របស់ថៃ។ ប្រាសាទព្រះវិហារកសាងឡើងនៅលើចុងជ្រោះខ្ពស់ជាង ៥០០ ម៉ែត្រ ហើយមានទេសភាពស្រស់ត្រកាលសម្លឹងទៅទិសខាងជើង ដែលជាទឹកដីថៃ។ យោងតាមវិគីភីឌា ផែនទីដែលគូសឡើងដោយគណៈកម្មការចម្រុះបារាំង-សៀម នៅឆ្នាំ ១៩០៧ (ហៅថា ផែនទីឧបសម្ព័ន្ធ I) បានកំណត់ឲ្យប្រាសាទស្ថិតក្នុងទឹកដីកម្ពុជា ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលថៃចាត់ទុកថាផែនទីនេះមិនត្រឹមត្រូវ ដោយសារវាប្រើជួរភ្នំជាបន្ទាត់ព្រំដែនខុសពីខ្សែទឹក (watershed) ដើម។

ក្រៅពីប្រាសាទព្រះវិហារ តំបន់ព្រំដែនក៏មានប្រាសាទបុរាណខ្មែរផ្សេងទៀតដូចជា ប្រាសាទតាមាន់ធំ និងប្រាសាទតាក្របី ដែលស្ថិតក្នុងតំបន់ព្រំដែនមិនទាន់បានកំណត់ច្បាស់លាស់។ ប្រជាជនរស់នៅជុំវិញនោះភាគច្រើនជាជនជាតិខ្មែរ និងជនជាតិថៃ ហើយពួកគេមានទំនាក់ទំនងវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នាជាយូរមកហើយ។ ទោះយ៉ាងណា នៅពេលមានការប៉ះទង្គិច អ្នកស្រុកនៅតំបន់ព្រំដែនតែងទទួលរងផលប៉ះពាល់ ដូចជាការភៀសខ្លួន ការបាត់បង់ប្រភពចំណូល និងសុវត្ថិភាពផ្ទាល់ខ្លួន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ជម្លោះបានចាប់ផ្ដើមពីជម្លោះរវាងមហាអំណាចអាណានិគម និងសៀម (ថៃសម័យនោះ) អំពីខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែននៅតំបន់ដងរែក។ នៅឆ្នាំ ១៩០៤ និង ១៩០៧ សន្ធិសញ្ញារវាងបារាំង និងសៀមបានកំណត់ឲ្យខេត្តបាត់ដំបងមកកម្ពុជាវិញ ហើយបានបង្កើតគណៈកម្មការចម្រុះដើម្បីគូសផែនទីព្រំដែន។ ផែនទីដែលគេស្គាល់ថាជា “ឧបសម្ព័ន្ធ I” បានដាក់ប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងទឹកដីកម្ពុជា តែសៀមមិនដែលបានទទួលយកជាផ្លូវការឡើយ។

ក្រោយកម្ពុជាទទួលឯករាជ្យនៅឆ្នាំ ១៩៥៣ ប្រទេសទាំងពីរបានព្យាយាមចរចាព្រំដែន ប៉ុន្តែមិនបានលទ្ធផល។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៩ កម្ពុជាបានប្ដឹងទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ ដោយដកស្រង់ផែនទីឧបសម្ព័ន្ធ I ជាភស្តុតាង។ នៅថ្ងៃទី ១៥ មិថុនា ១៩៦២ តុលាការបានសម្រេចថាប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា ហើយឲ្យថៃដកកម្លាំងចេញពីតំបន់នោះ។ ទោះជាយ៉ាងណា សាលក្រមនេះមិនបានបោះបង្គោលព្រំដែនទាំងស្រុងទេ។

ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី (១៩៧០-១៩៧៥) និងរបបខ្មែរក្រហម ជម្លោះត្រូវបានបំភ្លេចចោល។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីសន្តិភាពបានស្តារឡើងវិញ និងការដាក់ប្រាសាទជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅឆ្នាំ ២០០៨ ជម្លោះបានផ្ទុះជាថ្មី។ កងទ័ពទាំងពីរបានប្រឈមមុខគ្នា ហើយមានការបាញ់ប្រហារជាច្រើនដង ជាពិសេសនៅឆ្នាំ ២០១១។ កម្ពុជាបានស្នើសុំឲ្យ ICJ បកស្រាយសាលក្រមឆ្នាំ ១៩៦២ ហើយនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៣ តុលាការបានសម្រេចថាខ្ពង់រាបជុំវិញប្រាសាទទាំងមូលជារបស់កម្ពុជា ហើយបញ្ជាឲ្យថៃដកកងទ័ពចេញពីតំបន់នោះ។ បន្ទាប់ពីការសម្រេចនេះ ស្ថានភាពបានស្ងប់ស្ងាត់អស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្ស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ប្រាសាទព្រះវិហារមានសារៈសំខាន់ណាស់ខាងផ្នែកវប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់កម្ពុជា។ ក្នុងនាមជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក វាទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់ម៉ឺននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ដែលនាំមកនូវចំណូលដល់សហគមន៍មូលដ្ឋាន។ ការបើកផ្លូវថ្មីពីខេត្តព្រះវិហារឆ្ពោះទៅប្រាសាទបានជួយសម្រួលដល់ដំណើរកម្សាន្ត ប៉ុន្តែភាពតានតឹងផ្នែកសន្តិសុខធ្វើឲ្យចំនួនទេសចរប្រែប្រួល។

ក្រៅពីវិស័យទេសចរណ៍ ព្រំដែននេះក៏ជាច្រករបៀងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់រវាងប្រទេសទាំងពីរ។ នៅពេលដែលច្រកព្រំដែនត្រូវបិទ អាជីវកម្មឆ្លងដែនរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំង រួមទាំងការនាំចេញនាំចូលទំនិញកសិកម្ម និងសម្ភារៈផ្សេងៗ។ ជាងនេះទៅទៀត តំបន់ខ្ពង់រាបទ្វីបដែលមានជម្លោះនៅឈូងសមុទ្រថៃ ត្រូវបានគេជឿថាសម្បូរទៅដោយប្រេងកាត និងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ កិច្ចព្រមព្រៀងរួមគ្នាដើម្បីទាញយកធនធាននេះបានរអាក់រអួលដោយសារវិវាទនយោបាយ ប៉ុន្តែបើសិនជាអាចដោះស្រាយបាន វាអាចនាំមកនូវផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសម្បើម។

ខាងវប្បធម៌ ប្រាសាទព្រះវិហារគឺជាស្នាដៃដ៏ឆ្នើមនៃស្ថាបត្យកម្មសម័យអង្គរ ដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ១ និងព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១ ។ វាជាទីសក្ការៈបូជាខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា ហើយការទទួលស្គាល់ដោយយូណេស្កូបានបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់ជាសកលរបស់វា។ ប៉ុន្តែការទាមទារបេតិកភណ្ឌនេះក៏បានក្លាយជាបញ្ហារសើបរវាងជាតិសាសន៍ទាំងពីរ ដោយសារក្រុមជាតិនិយមថៃបានប្រើវាជាឧបករណ៍នយោបាយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ការផ្ទុះសាឡើងវិញនៅឆ្នាំ ២០២៥ ដូចដែលបានរាយការណ៍ដោយវិគីភីឌា គឺជាការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងសាហាវបំផុតចាប់តាំងពីជម្លោះនេះបានចាប់ផ្តើម។ ព័ត៌មានលម្អិតនៃការប៉ះទង្គិចនេះបានលេចឮតាមរយៈប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនានា ដោយមានភាគីទាំងពីរចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកអំពីការរំលោភព្រំដែន។ ភាពតានតឹងនេះបានធ្វើឲ្យអាស៊ាន និងសហគមន៍អន្តរជាតិមានការព្រួយបារម្ភអំពីស្ថិរភាពក្នុងតំបន់ និងអំពីសន្តិសុខមនុស្សនៅតាមតំបន់ព្រំដែន។

សម្រាប់អ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរ ជម្លោះនេះពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់នឹងអធិបតេយ្យភាពជាតិ កិត្តិយស និងទឹកដីកម្ពុជា។ ការធ្វើឲ្យស្ថានការណ៍នៅតាមព្រំដែនកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនអាចប៉ះពាល់ដល់ទំនាក់ទំនងការទូត ពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគី និងអាយុជីវិតប្រជាជនក្នុងតំបន់។ គួរកត់សម្គាល់ថាការវិវត្តថ្មីៗនេះអាចនាំឲ្យមានការកោះហៅជំនួបបន្ទាន់រវាងមេដឹកនាំ ឬការដាក់ចេញនូវវិធានការការពារពីអង្គការអន្តរជាតិ។ ចង្វាក់ខ្មែរបន្តតាមដានព័ត៌មានចុងក្រោយពីប្រភពជាច្រើន ដើម្បីផ្តល់រូបភាពពេញលេញអំពីស្ថានភាពនេះ។