ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជាការសិក្សាអំពីអតីតកាលដោយមានលក្ខណៈជាប្រព័ន្ធ ដែលផ្តោតជាសំខាន់ទៅលើអតីតកាលរបស់មនុស្សជាតិ។ ជាមុខវិជ្ជាសិក្សាមួយ ប្រវត្តិសាស្ត្រធ្វើការវិភាគ និងបកស្រាយភស្តុតាងនានា ដើម្បីស្ថាបនានិទានកថាអំពីអ្វីដែលបានកើតឡើងកន្លងមក រួមទាំងការពន្យល់ពីមូលហេតុនៃព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនោះ។ អ្នកទ្រឹស្តីមួយចំនួនបានចាត់ថ្នាក់ប្រវត្តិសាស្ត្រជាផ្នែកនៃវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម ខណៈដែលអ្នកផ្សេងទៀតមើលឃើញថាវាជាផ្នែកនៃមនុស្សសាស្ត្រ ឬជាមុខវិជ្ជាកូនកាត់រវាងទាំងពីរ។ ការពិភាក្សាដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺអំពីគោលបំណងនៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាថាតើវាមានគោលដៅទ្រឹស្តី (ស្វែងរកការពិត) ឬការអនុវត្តជាក់ស្តែង (រៀនមេរៀនពីអតីតកាល)។ ក្រៅពីនេះ ពាក្យ "ប្រវត្តិសាស្ត្រ" ក៏អាចសំដៅទៅលើអតីតកាលខ្លួនឯង ឬឯកសារសរសេរអំពីអតីតកាលផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ការស្រាវជ្រាវនិងការកត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រមានវត្តមាននៅទូទាំងពិភពលោក ដោយមានប្រពៃណីខុសៗគ្នានៅតាមតំបន់។ តាម Wikipedia នៅបស្ចឹមប្រទេស អ្នកនិពន្ធក្រិកបុរាណ ហេរ៉ូដូទូស (Herodotus) ត្រូវបានគេហៅថាជា "បិតានៃប្រវត្តិសាស្ត្រ" ដោយសារស្នាដៃរបស់គាត់ "Histories" ដែលរ៉ាយរ៉ាប់អំពីសង្គ្រាមក្រិក-ពែរ្ស និងវប្បធម៌ផ្សេងៗ។ នៅក្នុងប្រពៃណីចិន ស៊ីម៉ា ឈៀន (Sima Qian) បាននិពន្ធ "កំណត់ត្រាប្រវត្តិវិទូធំ" (Shiji) ដែលជាគ្រឹះនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិនតាំងពីសម័យហាន។ ចំណែកនៅក្នុងពិភពឥស្លាម អ្នកប្រាជ្ញអ៊ីប៊ីន ខាល់ឌុន (Ibn Khaldun) បានចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ចំពោះទ្រឹស្តីប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការវិភាគវដ្តអរិយធម៌។ នៅអឺរ៉ុបសម័យទំនើប លេអូប៉ូល វ៉ុន រ៉ាន់កេ (Leopold von Ranke) បានធ្វើបដិវត្តន៍វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការប្រើប្រាស់ប្រភពបឋម និងការសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ "ដូចដែលវាបានកើតឡើងពិតប្រាកដ"។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ (historiography) បង្ហាញពីការវិវត្តពីការកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍បែបសាមញ្ញ ទៅជាវិស័យសិក្សាដ៏ស្មុគស្មាញមួយ។ តាម Wikipedia កាលពីសម័យបុរាណ អរិយធម៌ដូចជាអេហ្ស៊ីប និងមេសូប៉ូតាមៀ បានបង្កើតកំណត់ត្រារាជវង្ស និងបញ្ជីស្តេច ដែលជាទម្រង់ដំបូងនៃការកត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅប្រទេសក្រិកបុរាណ អ្នកនិពន្ធដូចជា ហេរ៉ូដូទូស និងធូស៊ីឌីដេស (Thucydides) បានផ្លាស់ប្តូរពីការកត់ត្រាបែបទេវកថា មកជាការស៊ើបអង្កេតដោយផ្អែកលើភស្តុតាង និងការវិភាគមូលហេតុ។ នៅយុគសម័យកណ្តាល ការសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រនៅអឺរ៉ុបជារឿយៗធ្វើឡើងដោយបព្វជិត ដោយផ្តោតលើប្រវត្តិព្រះវិហារ និងនគរគ្រីស្ទាន។

ការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំមួយបានកើតឡើងនៅសតវត្សទី១៩ នៅពេលដែលប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានអាជីពវិជ្ជាកម្ម និងបង្រៀននៅតាមសាកលវិទ្យាល័យ។ លេអូប៉ូល វ៉ុន រ៉ាន់កេ បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបង្កើតវិធីសាស្ត្រពិនិត្យប្រភពយ៉ាងម៉ត់ចត់ ដែលក្លាយជាស្តង់ដារនៃអាហារូបករណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា ទស្សនវិទូ អូហ្គូស្ត ខុង (Auguste Comte) បានស្នើឡើងនូវទស្សនវិជ្ជាវិជ្ជមាននិយម (positivism) ដោយប្រកាន់ថាការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រគួរតែប្រើវិធីសាស្ត្របែបវិទ្យាសាស្ត្រ។ នៅសតវត្សទី២០ វិស័យប្រវត្តិសាស្ត្របានពង្រីកវិសាលភាពរបស់ខ្លួនដោយរួមបញ្ចូលប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ ដែលផ្តោតលើបទពិសោធន៍របស់មនុស្សសាមញ្ញ មិនត្រឹមតែឥស្សរជននយោបាយប៉ុណ្ណោះទេ។ សាលាអាណាល់ (Annales School) នៅប្រទេសបារាំង បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបញ្ចូលវិធីសាស្ត្រពីភូមិសាស្ត្រ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវិទ្យាទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅលើវប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចសកល។ តាម Wikipedia ការអប់រំប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជាមុខវិជ្ជាស្តង់ដារនៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សារបស់ប្រទេសភាគច្រើន ដែលជួយកសាងការយល់ដឹងអំពីអត្តសញ្ញាណជាតិ និងសញ្ជាតិពិភពលោក។ ក្រៅពីការអប់រំផ្លូវការ ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណៈ (public history) តាមរយៈសារមន្ទីរ ពិព័រណ៍ និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការធ្វើឱ្យអតីតកាលអាចចូលដំណើរការបានសម្រាប់មហាជន។ ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលរួមមានការទស្សនាស្ថានីយបុរាណវិទ្យា ទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងតំបន់សមរភូមិ បានក្លាយជាកត្តាជំរុញសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រទេសជាច្រើន រួមទាំងកម្ពុជា ដែលមានរមណីយដ្ឋានប្រាសាទអង្គរវត្តដ៏ល្បីល្បាញ។ ក្រៅពីនេះ ការផលិតសៀវភៅ ភាពយន្ត ឯកសារ និងមាតិកាឌីជីថលអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏ជាផ្នែកមួយនៃសេដ្ឋកិច្ចវប្បធម៌ដែលកំពុងរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទសកលបច្ចុប្បន្ន ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រមានសារៈសំខាន់ជាងពេលណាៗទាំងអស់ សម្រាប់ការដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមនានា ដូចជាជម្លោះនយោបាយ វិសមភាពសង្គម និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដែលសុទ្ធសឹងតែមានឫសគល់នៅក្នុងអតីតកាល។ តាម Wikipedia អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យថ្មីប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល បុរាណវិទ្យា ហ្សែនវិទ្យា និងវិធីសាស្ត្រអន្តរវិស័យផ្សេងទៀត ដើម្បីបកស្រាយភស្តុតាងថ្មីៗ និងស្វែងយល់ពីជីវិតក្នុងសម័យបុរេប្រវត្តិ ដូចជាតាមរយៈហ្វូស៊ីលលូស៊ី (Lucy) ជាដើម។ ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រក៏ជួយបណ្តុះជំនាញគិតត្រិះរិះ និងការវាយតម្លៃព័ត៌មាន ដែលមានសារៈសំខាន់ក្នុងយុគសម័យព័ត៌មានក្លែងក្លាយ។ សម្រាប់កម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិ តាំងពីសម័យអង្គរ សម័យអាណានិគម រហូតដល់របបខ្មែរក្រហម គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការកសាងអត្តសញ្ញាណជាតិ ការបង្រួបបង្រួមសង្គម និងការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព។ បណ្ណសារ និងសារមន្ទីរទូទាំងប្រទេសបន្តដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មក្នុងការថែរក្សាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។