ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចក្រភពរ៉ូមខាងកើត គឺជារដ្ឋដែលបន្តភាពជាបន្តបន្ទាប់នៃចក្រភពរ៉ូមនៅប៉ែកខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ចក្រភពនេះមានទីតាំងកណ្ដាលនៅក្រុង Constantinople (ដែលសព្វថ្ងៃជាទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល ប្រទេសតួកគី) ហើយបានស្ថិតស្ថេរអស់រយៈពេលជាង ១០០០ ឆ្នាំ ចាប់ពីការបង្កើតដោយអធិរាជ Constantine ទី ១ នៅឆ្នាំ ៣៣០ រហូតដល់ការដួលរលំនៅថ្ងៃទី ២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៤៥៣ ក្រោមកណ្ដាប់ដៃនៃចក្រភពអូតូម៉ង់។ ឈ្មោះ “ប៊ីហ្សង់តាំង” គឺជាការហៅក្រោយសម័យ ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របង្កើតឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦ ដើម្បីញែកការបន្តនេះចេញពីចក្រភពរ៉ូមខាងលិច ប៉ុន្តែប្រជាជនសម័យនោះតែងតែហៅខ្លួនឯងថា “រ៉ូម៉ាំង” និងចាត់ទុករដ្ឋរបស់ខ្លួនជាចក្រភពរ៉ូមពិតប្រាកដ។ ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំងដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការរក្សាចំណេះដឹងបុរាណក្រិក‑រ៉ូម ការអភិវឌ្ឍគ្រិស្តសាសនា និងការបង្កើតមូលដ្ឋានច្បាប់និងវប្បធម៌សម្រាប់អឺរ៉ុប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់ Constantinople គឺជាគន្លឹះនៃភាពធន់របស់ចក្រភព។ ស្ថិតនៅលើច្រក Bosporus តភ្ជាប់ទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ី ទីក្រុងនេះអាចគ្រប់គ្រងផ្លូវសមុទ្រនិងពាណិជ្ជកម្មរវាងសមុទ្រខ្មៅនិងមេឌីទែរ៉ាណេ។ កំពែង Theodosian Walls ដ៏មាំមួនបានការពារក្រុងពីការឡោមព័ទ្ធជាច្រើន រួមទាំងការវាយប្រហាររបស់អារ៉ាប់និងប៊ុលហ្គារី។ នៅចំណុចកំពូលនៃអំណាចក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៦ ចក្រភពគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃតំបន់ជុំវិញសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ រួមមានអ៊ីតាលី អាហ្វ្រិកខាងជើង និងផ្នែកខ្លះនៃអេស្ប៉ាញ។ ប្រជាជនមានភាពចម្រុះជាតិសាសន៍ ដោយប្រើភាសាក្រិកជាភាសាសំខាន់ ទោះបីឡាតាំងជាភាសាផ្លូវការនៅដើមសម័យក៏ដោយ។ ក្រោយសតវត្សរ៍ទី ៧ ភាសាក្រិកបានជំនួសឡាតាំងទាំងស្រុង ឆ្លុះបញ្ចាំងពីអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ក្រិក‑គ្រិស្តនិកាយ Orthodox ដែលក្រោយមកបានបំបែកចេញពីសាសនាចក្រកាតូលិករ៉ូម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ឫសគល់នៃចក្រភពចាប់ផ្ដើមពីការបែងចែកចក្រភពរ៉ូមដោយអធិរាជ Diocletian នៅឆ្នាំ ២៨៦ ដើម្បីសម្រួលការគ្រប់គ្រង។ នៅឆ្នាំ ៣៣០ អធិរាជ Constantine ទី ១ បានប្រែក្លាយក្រុង Byzantium បុរាណជារាជធានី Constantinople ដែលបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសាសនា។ ក្រោយការដួលរលំនៃចក្រភពខាងលិចនៅឆ្នាំ ៤៧៦ ភាគខាងកើតបានបន្តរីកចម្រើន ជាពិសេសក្រោមរជ្ជកាលអធិរាជ Justinian ទី ១ (៥២៧–៥៦៥)។ ព្រះអង្គបានពង្រីកទឹកដីទៅអ៊ីតាលី អាហ្វ្រិកខាងជើង និងអេស្ប៉ាញភាគខាងត្បូង ព្រមទាំងកែទម្រង់ច្បាប់រ៉ូមតាមរយៈ Corpus Juris Civilis និងកសាងវិហារ Hagia Sophia។ ប៉ុន្តែគ្រោះកាច Justinian (៥៤១–៥៤២) បានសម្លាប់ប្រជាជនយ៉ាងច្រើន ធ្វើឲ្យចក្រភពចុះខ្សោយ។

នៅសតវត្សរ៍ទី ៧ ការលុកលុយរបស់អ៊ីស្លាមបណ្ដាលឲ្យបាត់បង់ស៊ីរី ប៉ាឡេស្ទីន អេហ្ស៊ីប និងអាហ្វ្រិកខាងជើង។ Constantinople ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធពីរលើកដោយអារ៉ាប់ (៦៧៤–៦៧៨ និង ៧១៧–៧១៨) ប៉ុន្តែអាចការពារបានដោយសារកំពែងដ៏រឹងមាំនិងប្រេងឆេះក្រិក (Greek fire)។ វិបត្តិ Iconoclasm (៧២៦–៨៤៣) ក៏បានបង្កឲ្យមានការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង។ ក្រោយមក រាជវង្ស Macedonian (៨៦៧–១០៥៦) បានស្តារភាពរុងរឿងឡើងវិញ ដោយពង្រីកវប្បធម៌និងសាសនាគ្រិស្តទៅកាន់ប្រជាជនស្លាវ តាមរយៈអ្នកផ្សព្វផ្សាយ Cyril និង Methodius។

បន្ទាប់ពីសមរភូមិ Manzikert (១០៧១) ទល់នឹង Seljuk Turks ចក្រភពបានបាត់បង់ទឹកដីភាគច្រើននៅអាស៊ីមីន័រ។ រាជវង្ស Komnenos (១០៨១–១១៨៥) បានស្ដារស្ថិរភាពខ្លះ ប៉ុន្តែបូជនីយកិច្ចទី ៤ (១២០៤) បានបង្វែរទិសដៅមកវាយលុកនិងប្លន់ Constantinople បណ្ដាលឲ្យចក្រភពត្រូវបែកជារដ្ឋតូចៗនិងការបង្កើតចក្រភពឡាទីន។ ថ្វីដ្បី Michael VIII Palaiologos បានដណ្ដើមយក Constantinople មកវិញនៅឆ្នាំ ១២៦១ ក៏ដោយ អំណាចចក្រភពមិនដែលបានស្តារឡើងវិញពេញលេញឡើយ។ នៅថ្ងៃទី ២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៤៥៣ ក្រុង Constantinople បានដួលរលំក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចស៊ុលតង់ Mehmed II នៃចក្រភពអូតូម៉ង់ ជាព្រឹត្តិការណ៍បិទបញ្ចប់ប្រវត្តិសាស្ត្រចក្រភពរ៉ូមជាងមួយសហស្សវត្សរ៍។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចរបស់ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំងគឺធំជាងគេនៅអឺរ៉ុបរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី ១២ ដោយពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មទំនិញប្រណីតដូចជាក្រណាត់សូត្រ។ កាក់មាស Solidus ដែលមានស្ថិរភាពខ្ពស់ ត្រូវបានប្រើជារូបិយប័ណ្ណអន្តរជាតិនៅមេឌីទែរ៉ាណេអស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍។ ប្រព័ន្ធ “ថេម” (theme) ដែលរៀបចំតំបន់យោធា បានជួយទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចកសិកម្មនិងការពារជាតិ។ ក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ចក្រភពបានផ្សាភ្ជាប់ប្រពៃណីក្រិក‑រ៉ូមជាមួយគ្រិស្តសាសនា បង្កើតបានជាសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មដ៏ថ្លៃថ្នូរដូចជា រូបគំនូរលើជញ្ជាំង (mosaics) និងរូបតំណាង (icons) ដែលនៅមានឥទ្ធិពលដល់សាសនាគ្រិស្តភាគខាងកើតរហូតមក។ ច្បាប់របស់ Justinian (Corpus Juris Civilis) បានក្លាយជាគ្រឹះនៃប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិលនៅអឺរ៉ុបនិងតំបន់ផ្សេងទៀត ខណៈដែលការចម្លងគម្ពីរបុរាណរបស់ព្រះសង្ឃបានជួយរក្សាចំណេះដឹងក្រិកសម្រាប់សម័យ Renaissance។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ទោះបីចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំងបានរលំបាត់អស់ជាង ៥៧០ ឆ្នាំមកហើយក្ដី កេរដំណែលរបស់វានៅតែមានជីវិត។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការស្វែងយល់អំពីចក្រភពនេះផ្ដល់បរិបទដល់ទំនាក់ទំនងរវាងអឺរ៉ុបនិងមជ្ឈិមបូព៌ា ហើយពន្យល់ឫសគល់នៃវិហារគ្រិស្ត Orthodox។ ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដូចជា Hagia Sophia ដែលពីដើមជាវិហារគ្រិស្ត ក្រោយមកជាវិហារឥស្លាម ហើយឥឡូវជាសារមន្ទីរ គឺជានិមិត្តរូបនៃប្រវត្តិសាស្ត្រពហុស្រទាប់ ដែលនៅតែបង្កឲ្យមានការជជែកផ្នែកនយោបាយនិងសាសនានៅតួកគី។ កាលពីឆ្នាំ ២០២០ ការសម្រេចរបស់រដ្ឋាភិបាលតួកគីក្នុងការប្រគល់ Hagia Sophia ជាវិហារឥស្លាមឡើងវិញ បានទាញចំណាប់អារម្មណ៍អន្តរជាតិ។ លើសពីនេះ ឥទ្ធិពលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់តាំងអាចឃើញនៅក្នុងប្រទេសដែលកាន់សាសនាគ្រិស្ត Orthodox ដូចជារុស្ស៊ី ក្រិក និងតំបន់បាល់កង់ ដែលប្រើអក្ខរក្រម Cyrillic និងមានវិហារបែបប៊ីហ្សង់តាំង។ មេរៀនពីការឡើងចុះនៃចក្រភពនេះក៏ពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហាសព្វថ្ងៃដូចជា ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ការគ្រប់គ្រងពហុជាតិសាសន៍ និងផលប៉ះពាល់នៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ (ដូចគ្រោះកាច Justinian) ផងដែរ។