ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia យុគសម័យកណ្ដាល ឬមជ្ឈសម័យ គឺជាសម័យកាលមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប ដែលមានរយៈពេលប្រហែលពីសតវត្សទី ៥ ដល់សតវត្សទី ១៥។ សម័យនេះជាសម័យកណ្ដាលនៃការបែងចែកប្រវត្តិសាស្ត្រលោកខាងលិចជាបីសម័យ គឺ សម័យបុរាណ យុគសម័យកណ្ដាល និងសម័យទំនើប។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាចាប់ផ្ដើមពីការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិចនៅឆ្នាំ ៤៧៦ និងបញ្ចប់ដោយការផ្លាស់ប្ដូរសំខាន់ៗដូចជា ការរកឃើញអាមេរិកនៅឆ្នាំ ១៤៩២ និងកំណែទម្រង់សាសនា។ យុគសម័យកណ្ដាលត្រូវបានបែងចែកជាបីដំណាក់កាលគឺ យុគកណ្ដាលដើម (Early Middle Ages) យុគកណ្ដាលកណ្ដាល (High Middle Ages) និងយុគកណ្ដាលចុង (Late Middle Ages)។

សម័យនេះគឺជាសម័យនៃការបង្កើតនគរនិងអត្តសញ្ញាណជាតិនៅអឺរ៉ុប ការរីករាលដាលនៃសាសនាគ្រិស្ត ប្រព័ន្ធសក្ដិភូមិ និងសមិទ្ធផលវប្បធម៌ដ៏អស្ចារ្យដូចជា វិហារធំៗបែបហ្គោធិក (Gothic) និងសាកលវិទ្យាល័យដំបូងៗ។ វាក៏ជាសម័យនៃគ្រោះកាច សង្គ្រាម និងការផ្លាស់ប្ដូរសង្គមយ៉ាងជ្រាលជ្រៅផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia តំបន់ភូមិសាស្ត្រសំខាន់នៃយុគសម័យកណ្ដាលគ្របដណ្ដប់លើទ្វីបអឺរ៉ុប ចាប់ពីកោះអង់គ្លេសនៅភាគខាងលិច រហូតដល់ដែនដីរបស់ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីននៅភាគខាងកើត និងពីស្កង់ឌីណាវីនៅភាគខាងជើង រហូតដល់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេនៅភាគខាងត្បូង។ នៅដើមសម័យ កុលសម្ព័ន្ធជាច្រើនដូចជា ហ្វ្រង់ស៍ (Franks) ហ្គោត (Goths) វ៉ងដាល (Vandals) និងអង់ហ្គ្លោ-សាក់សុន (Anglo-Saxons) បានបង្កើតនគរនានានៅលើទឹកដីដែលធ្លាប់ជារបស់ចក្រភពរ៉ូម។

ប្រជាជនភាគច្រើនរស់នៅតាមទីជនបទ និងពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម។ សង្គមមានរចនាសម្ព័ន្ធតាមលំដាប់វណ្ណៈ ដែលចែកចេញជាបីក្រុមធំៗ៖ អ្នកអធិដ្ឋាន (ពួកបព្វជិត) អ្នកចម្បាំង (ពួកអភិជន) និងអ្នកធ្វើការ (កសិករ)។ ភាសាឡាតាំងជាភាសារបស់សាសនាចក្រ និងការសិក្សា ខណៈភាសានិយាយប្រចាំថ្ងៃជាច្រើនបានវិវត្តទៅជាភាសាជាតិទំនើបៗដូចជា បារាំង អង់គ្លេស និងអេស្ប៉ាញជាដើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia យុគកណ្ដាលដើមបានចាប់ផ្ដើមដោយការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច និងការលុកលុយរបស់កុលសម្ព័ន្ធហ្ស៊ឺម៉ានិក។ នគរបាបារ (barbarian kingdoms) ជាច្រើនបានកើតឡើង ហើយចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីននៅភាគខាងកើតបានបន្តរក្សាប្រពៃណីរ៉ូម។ នៅសតវត្សទី ៧ និងទី ៨ សាសនាអ៊ីស្លាមបានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយដណ្ដើមយកទឹកដីភាគច្រើននៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ នៅអឺរ៉ុបខាងលិច ព្រះចៅអធិរាជ Charlemagne (ឆាលម៉ាញ) បានបង្រួបបង្រួមទឹកដីជាច្រើន ហើយត្រូវបានអភិសេកជាអធិរាជនៅឆ្នាំ ៨០០ ដោយសម្ដេចប៉ាប។ ក្រោយការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ចក្រភពការ៉ូលីង (Carolingian Empire) បានបែកបាក់ ហើយយុគសក្ដិភូមិបានចាប់ផ្ដើម។

យុគកណ្ដាលកណ្ដាល (ប្រមាណឆ្នាំ ១០០០ ដល់ ១៣០០) គឺជាសម័យនៃការរីកចម្រើនខាងប្រជាសាស្ត្រ សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ វិហារធំៗបែបរ៉ូម៉ានេស្ក (Romanesque) និងហ្គោធិក (Gothic) ត្រូវបានសង់ឡើង។ ការធ្វើបូជនីយកិច្ច (Crusades) បាននាំឱ្យមានទំនាក់ទំនងឡើងវិញរវាងអឺរ៉ុបនិងបូព៌ា។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗរួមមានការកាន់កាប់អង់គ្លេសដោយពួក Norman នៅឆ្នាំ ១០៦៦ (ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុង Bayeux Tapestry) និងការចុះហត្ថលេខាលើ Magna Carta នៅឆ្នាំ ១២១៥ ដែលកំណត់អំណាចព្រះមហាក្សត្រ។

យុគកណ្ដាលចុង (សតវត្សទី ១៤-១៥) បានជួបប្រទះវិបត្តិជាច្រើន៖ គ្រោះទុរ្ភិក្សធំ (១៣១៥-១៣១៧) មរណភាពខ្មៅ (Black Death) នៅឆ្នាំ ១៣៤៧-១៣៥១ ដែលបានសម្លាប់ប្រជាជនប្រហែលមួយភាគបី សង្គ្រាមរយឆ្នាំ (Hundred Years' War) រវាងអង់គ្លេសនិងបារាំង និងការបះបោរកសិករជាដើម។ ទោះយ៉ាងណា សម័យនេះក៏បានឈានទៅដល់ការចាប់ផ្ដើមនៃសម័យរេនេសង់ (Renaissance) និងយុគនៃការរកឃើញថ្មីៗ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចនៃយុគសម័យកណ្ដាលពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើកសិកម្ម ក្រោមប្រព័ន្ធដែនដី (manorialism) និងសក្ដិភូមិ (feudalism)។ កសិករធ្វើការលើដីរបស់ម្ចាស់ដី (lord) ហើយផ្ដល់ផលិតផលនិងការងារជាថ្នូរនឹងការការពារ។ ប្រព័ន្ធកសិកម្មបីចំណែក (three-field system) បានធ្វើឱ្យផលិតភាពកើនឡើង។ ចាប់ពីសតវត្សទី ១១ ទីក្រុងនិងពាណិជ្ជកម្មបានរស់ឡើងវិញ បង្កើតបានជាវណ្ណៈកណ្ដាលនៃពាណិជ្ជករនិងសិប្បករ។ សមាគមជំនួញ Guilds បានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មនៅតាមទីក្រុង។

ខាងវប្បធម៌ យុគសម័យកណ្ដាលបានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ៖ វិហារបែបរ៉ូម៉ានេស្កដូចជា Maria Laach នៅអាល្លឺម៉ង់ និងវិហារបែបហ្គោធិកដូចជា វិហារ Laon នៅបារាំង។ សាកលវិទ្យាល័យដំបូងៗបានបង្កើតឡើងនៅបូឡូញ (Bologna) ប៉ារីស (Paris) និងអុកហ្វដ (Oxford)។ ទស្សនវិទូសំខាន់ៗដូចជា Thomas Aquinas បានបង្កើតរបបសិក្សាស្កូឡាស្ទិក (scholasticism)។ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ដូចជា Divine Comedy របស់ Dante និង Canterbury Tales របស់ Chaucer បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីជីវិតសម័យនោះ។ ការច្នៃប្រឌិតបច្ចេកវិទ្យារួមមាន រោងម៉ាស៊ីនខ្យល់ នង្គ័លដែក និងនាឡិកាមេកានិក។ គំនូរនិងសាត្រាស្លឹករឹតដែលតុបតែងដោយរូបភាព (illuminated manuscripts) ដូចជា Très Riches Heures (រូបខាងលើ) បានបង្ហាញពីជីវិតប្រចាំថ្ងៃនិងទេពកោសល្យសិល្បៈ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យុគសម័យកណ្ដាលនៅតែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ពិភពលោកសព្វថ្ងៃ។ ប្រព័ន្ធនីតិកម្ម រដ្ឋាភិបាលតំណាង (ដូចជាសភាអង់គ្លេស) សាកលវិទ្យាល័យ និងវិហារធំៗ សុទ្ធតែមានឫសគល់ពីសម័យនេះ។ ស្នាដៃសិល្បៈនិងស្ថាបត្យកម្មពីយុគកណ្ដាលបានក្លាយជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយម ដូចជាវិហារ Notre-Dame នៅប៉ារីស និង Krak des Chevaliers នៅស៊ីរីជាដើម។

ក្នុងវិស័យកម្សាន្ត រឿងរ៉ាវអំពីយុគកណ្ដាលត្រូវបានយកមកផលិតជាខ្សែភាពយន្ត ល្បែងវីដេអូ និងសៀវភៅជាច្រើន ដូចជាស៊េរី Game of Thrones និង Assassin's Creed ជាដើម។ សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុបជួយពង្រីកទស្សនវិស័យសកល និងយល់ពីប្រភពនៃសង្គមអឺរ៉ុបទំនើប ដែលជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មនិងការទូតជាមួយកម្ពុជាក្នុងក្របខ័ណ្ឌអាស៊ាន-សហភាពអឺរ៉ុប។ លើសពីនេះ កម្ពុជាខ្លួនឯងក៏មានសម័យមជ្ឈសម័យផ្ទាល់ខ្លួនដែរ គឺសម័យអង្គរ ដែលរីកចម្រើនស្របគ្នានឹងយុគកណ្ដាលអឺរ៉ុប ធ្វើឱ្យការសិក្សាប្រៀបធៀបមានសារៈសំខាន់។