ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia វប្បធម៌គឺជាគំនិតមួយដែលរួមបញ្ចូលឥរិយាបថសង្គម ស្ថាប័ន និងបទដ្ឋាននានាដែលមាននៅក្នុងសង្គមមនុស្ស ព្រមទាំងចំណេះដឹង ជំនឿ សិល្បៈ ច្បាប់ ទំនៀមទំលាប់ សមត្ថភាព អាកប្បកិរិយា និងទម្លាប់របស់បុគ្គលក្នុងក្រុមទាំងនោះ។ វប្បធម៌ជារឿយៗមានប្រភពចេញពីតំបន់ ឬទីតាំងជាក់លាក់មួយ ហើយអាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអត្តសញ្ញាណរួមរបស់ក្រុមមនុស្ស។

វប្បធម៌មានលក្ខណៈចម្រុះ និងប្រែប្រួលទៅតាមពេលវេលា។ វារួមបញ្ចូលអ្វីៗជាច្រើនដូចជា ភាសា សាសនា ម្ហូបអាហារ សំលៀកបំពាក់ តន្ត្រី និងរបាំជាដើម។ អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNESCO) បានកំណត់និយមន័យវប្បធម៌ថាជា «សំណុំនៃលក្ខណៈសម្គាល់ខាងស្មារតី សម្ភារៈ បញ្ញាញាណ និងអារម្មណ៍របស់សង្គម ឬក្រុមសង្គមមួយ»។ នេះបញ្ជាក់ថាវប្បធម៌មិនមែនត្រឹមតែសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរបៀបរស់នៅ ប្រព័ន្ធតម្លៃ និងជំនឿផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន។ តំបន់នីមួយៗលើពិភពលោកមានវប្បធម៌ពិសេសៗរៀងៗខ្លួន ដែលបានបង្កើតឡើងពីអន្តរកម្មរវាងមនុស្សនឹងបរិស្ថានធម្មជាតិ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងទំនាក់ទំនងសង្គម។ ជាក់ស្តែង វប្បធម៌របស់ប្រជាជននៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដូចជាកម្ពុជា មានលក្ខណៈខុសគ្នាពីវប្បធម៌នៅអឺរ៉ុប ឬអាហ្វ្រិក ពីព្រោះពួកគេមានភាសាផ្សេង សាសនាផ្សេង និងរបៀបរស់នៅផ្សេង។

ការសិក្សាបែបនរវិទ្យាបានបង្ហាញថា សូម្បីតែការយល់ឃើញអំពីពេលវេលាក៏អាចអាស្រ័យលើវប្បធម៌ដែរ។ ជាឧទាហរណ៍ រូបថតស្ត្រីតួកម៉េនស្ថានខាងលើថតនៅដើមសតវត្សទី ២០ ប៉ុន្តែបើគ្មានសញ្ញាវប្បធម៌ទំនើបទេ អ្នកមើលអាចនឹងមិនអាចកំណត់កាលបរិច្ឆេទឱ្យបានត្រឹមត្រូវឡើយ។ នេះបញ្ជាក់ថាវប្បធម៌មានឥទ្ធិពលទៅលើក្របខណ្ឌនៃការគិត និងការយល់ដឹងរបស់មនុស្ស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការយល់ដឹងអំពីគំនិត «វប្បធម៌» បានវិវត្តតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅសតវត្សទី ១៨ ទស្សនវិទូអាល្លឺម៉ង់ លោក Johann Herder បានផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់លើវប្បធម៌ជាតិ ដោយលោកចាត់ទុកថាប្រជាជាតិនីមួយៗមានស្មារតីនិងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន។ ក្រោយមក អ្នកប្រាជ្ញអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់ទៀតគឺលោក Adolf Bastian បានបង្កើតគំរូសាកលអំពីវប្បធម៌ ដោយអះអាងថាមនុស្សទាំងអស់មានគំនិតមូលដ្ឋានរួម ប៉ុន្តែការបកស្រាយវិវត្តខុសគ្នាតាមបរិបទមូលដ្ឋាន។

នៅចក្រភពអង់គ្លេស កវីនិងអ្នករិះគន់ Matthew Arnold បានចាត់ទុក «វប្បធម៌» ថាជាការបណ្តុះនូវឧត្តមគតិមនុស្សនិយម ផ្តោតលើការស្វែងរកចំណេះដឹង និងសីលធម៌ខ្ពស់។ ប៉ុន្តែវាគឺអ្នកនរវិទ្យាជនជាតិអង់គ្លេស លោក Edward Burnett Tylor ដែលបានប្រើពាក្យ «វប្បធម៌» ក្នុងន័យទូលំទូលាយនិងរួមបញ្ចូលទាំងអស់ ក្នុងស្នាដៃឆ្នាំ ១៨៧១ របស់គាត់ Primitive Culture។ Tylor បានឱ្យនិយមន័យវប្បធម៌ថាជា «ស្មុគ្រស្មាញទាំងមូលដែលរួមបញ្ចូលចំណេះដឹង ជំនឿ សិល្បៈ សីលធម៌ ច្បាប់ ទំនៀមទំលាប់ និងសមត្ថភាពនិងទម្លាប់ដទៃទៀតដែលមនុស្សទទួលបានក្នុងនាមជាសមាជិកនៃសង្គម»។ យោងតាម Wikipedia និយមន័យនេះបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ការសិក្សាវប្បធម៌នាពេលក្រោយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌និងសេដ្ឋកិច្ចមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមកយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ ឧស្សាហកម្មវប្បធម៌ ដូចជាវិស័យទេសចរណ៍ ភាពយន្ត តន្ត្រី ម៉ូដ និងសិល្បៈ បានក្លាយជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia កេរ្តិ៍ដំណែលវប្បធម៌ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍រាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលជួយដល់ការអភិវឌ្ឍសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ ការថែរក្សាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌទាំងនេះ ដូចជាការជួសជុលប្រាសាទបុរាណ ក៏បង្កើតការងារ និងតម្រូវការជំនាញឯកទេសផងដែរ។

UNESCO បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់និងការពារតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដែលរួមចំណែកដល់សេដ្ឋកិច្ចជាតិតាមរយៈវិស័យទេសចរណ៍វប្បធម៌។ លើសពីនេះ «សេដ្ឋកិច្ចច្នៃប្រឌិត» (creative economy) ដែលពឹងផ្អែកលើទ្រព្យបញ្ញា និងការច្នៃប្រឌិតផ្អែកលើវប្បធម៌ កំពុងកើនឡើងឥតឈប់ឈរ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការរក្សារបាំព្រះរាជទ្រព្យ តន្ត្រីបុរាណ និងប្រាសាទអង្គរវត្ត មិនត្រឹមតែជាការថែរក្សាអត្តសញ្ញាណទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាកត្តាជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសំខាន់ផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងពិភពលោកសម័យទំនើបដែលមានពិភពូបនីយកម្ម (globalization) បញ្ហាវប្បធម៌កាន់តែមានសារៈសំខាន់ឡើងៗ។ ការថែរក្សាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌រូបី និងអរូបី (intangible heritage) បានក្លាយជាប្រធានបទក្តៅនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។ យោងតាមរបាយការណ៍របស់ UNESCO ជាច្រើន ការបាត់បង់ភាសាតូចៗ ការបំផ្លាញទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការគំរាមកំហែងដល់របៀបរស់នៅប្រពៃណីកំពុងកើតឡើងនៅទូទាំងពិភពលោក។ នៅថ្ងៃទី ៥ ធ្នូ ២០២៤ ក្រុមអនាធិបតេយ្យនិយមនៅប្រទេសបារាំងបានធ្វើបាតុកម្មជាមួយផ្ទាំងរូបភាព «គ្មានវប្បធម៌ គ្មានអនាគត!» ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីក្តីបារម្ភអំពីការកាត់បន្ថយថវិកាវប្បធម៌ និងការធ្វេសប្រហែសពីសារៈសំខាន់របស់វប្បធម៌នៅក្នុងសង្គមទំនើប (Wikipedia)។

សម្រាប់ពលរដ្ឋខ្មែរ ការតាមដានព័ត៌មានអំពីវប្បធម៌របស់ខ្លួន ដូចជាការដាក់បញ្ចូលល្ខោនខោល របាំព្រះរាជទ្រព្យ ឬប្រាសាទបុរាណថ្មីៗទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌ UNESCO គឺជារឿងសំខាន់។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការយល់ដឹងអំពីនិន្នាការពិភពលោកដូចជា ការជជែកវែកញែកអំពីការសមស្របយកវប្បធម៌ (cultural appropriation) និងការលើកកម្ពស់ភាពចម្រុះវប្បធម៌ សុទ្ធតែជាប្រធានបទដែលលេចធ្លោក្នុងសារព័ត៌មានសព្វថ្ងៃ។ KhmerPulse បន្តតាមដានរឿងរ៉ាវទាំងនេះ ដើម្បីផ្សារភ្ជាប់អ្នកអានទៅនឹងបញ្ហាវប្បធម៌នានាដែលមានឥទ្ធិពលផ្ទាល់ដល់សង្គមកម្ពុជា និងពិភពលោក។